Қозоғистон Big Oilга қарши: Қашағандаги 160 миллиард долларлик даъво ортида нима турибди?

Халқаро терговчи журналистлар консорциуми (International Consortium of Investigative Journalists) Қозоғистон ва Қашаған конини ўзлаштиришда иштирок этаётган дунёнинг энг йирик нефть компаниялари ўртасидаги арбитраж иши бўйича янги тафсилотларни ошкор қилди. Остона даъво қилишича, конни ишга туширишдаги кўп йиллик кечикишга коррупция ва самарасиз бошқарув сабаб бўлган. Қашаған оператори — North Caspian Operating Company (NCOC) эса бу даъволарни рад этиб, коррупция билан боғлиқ қонунбузарликлар «Назарбоев даври»даги қозоғистонлик амалдорлар билан боғлиқ бўлиши мумкинлигини таъкидламоқда. Низо тафсилотлари — «Фарғона» материалида.

Коррупция бўйича айбловлар

Қашағанни ўзлаштириш доирасида тузилган, умумий қиймати қарийб 10,7 миллиард доллар бўлган шартномалар коррупция, манфаатлар тўқнашуви ва харажатларни асоссиз равишда ошириш билан боғлиқ бўлиши мумкин. Қозоғистон бу даъволарни ёпиқ тарзда ўтаётган халқаро арбитраж жараёни доирасида илгари сурди, деб хабар беради ICIJ.

Гап 2000-йилларда консорциум халқаро муҳандислик ва қурилиш компаниялари билан тузган тахминан ўнта шартнома ҳақида бормоқда. Қозоғистон томонининг таъкидлашича, шартномаларни тузишдаги қонунбузарликлар ва лойиҳанинг кейинчалик лозим даражада бошқарилмагани уни амалга ошириш муддатларига таъсир қилган бўлиши мумкин.

Қашағанни 2000-йилларнинг ўрталаридаёқ тўлиқ қувватга чиқариш режалаштирилган эди, аммо тўлиқ нефть қазиб олиш фақат 2016 йилда бошланган. Қозоғистон версиясига кўра, кечикиш давлатга миллиардлаб доллар зарар келтирган ва лойиҳанинг республика учун энг манфаатли босқич — фойдани тақсимлаш босқичига ўтишини кечиктирган.

Шу билан бирга, нефть компаниялари конни ўзлаштириш харажатларини қоплашда давом этган. Мавжуд баҳоларга кўра, бу харажатлар ҳажми қарийб 60 миллиард долларни ташкил этган.

NCOC таркибига Shell, ExxonMobil, Eni, TotalEnergies, China National Petroleum Corporation (CNPC) ва Япониянинг Inpex компаниялари киради. Консорциум ICIJ га маълум қилишича, унинг иштирокчилари шартнома шартлари, Қозоғистон қонунчилиги, амалдаги стандартлар ва илғор амалиётларга мувофиқ ҳаракат қилган. NCOC арбитраж жараёни махфий эканини сабаб қилиб, қўшимча изоҳ беришдан бош тортди.

Маҳсулотни тақсимлаш тўғрисидаги битим механизми қандай ишлайди?

Нефть компанияларининг давлат ҳисобига даромадларини ошириш механизмини бундан уч йил аввал ўша пайтда машҳур бўлган аноним Telegram-канал — «Нурсултанский соловей» («Нурсултон булбули») батафсил ёритган эди.

Канал муаллифлари асосий муаммо сифатида 1990-йиллар бошида Нурсултон Назарбоев даврида Қозоғистон ва Ғарб компаниялари ўртасида тузилган Маҳсулотни тақсимлаш тўғрисидаги битимларни (МТБ) кўрсатган. Қарийб 30 йил ўтган бўлса-да, ушбу келишувларнинг мазмуни ҳануз кенг жамоатчилик учун очиқ эмас.

Муаллифлар таъкидлашича, МТБ шартларига кўра, қазиб олинаётган нефт «Cost oil» — нефть компанияларининг харажатларини қоплаш учун мўлжалланган нефть ва «Profit oil» — даромади келишув томонлари ўртасида тақсимланадиган фойда нефтига бўлинади.

«Яъни қазиб олинаётган маҳсулотнинг бир қисми нефть компаниясининг харажатларини қоплашга йўналтирилади ва МТБ механизми лойиҳани амалга ошириш жараёнида харажатларни оширишни “рағбатлантиради”. Шу муносабат билан нефть компаниялари хизмат кўрсатиш учун сервис компаниялари ёки аффилланган ташкилотлар орасидан ўз ҳамкорларини жалб қилади. Аслида, консорциум инвестициялари бир чўнтакдан иккинчи чўнтакка ўтади. Бу мақсадда консорциумлар давлат назоратини четлаб ўтиш учун харид жараёнларидаги турли бўшлиқлардан фойдаланади, Қозоғистон эса фойданинг атиги 2 фоизини олади», — дейилган эди нашрда.

Бу даъволар тасдиқланган факт ҳисобланмайди, бироқ улар воқеликка яқин бўлиши эҳтимоли бор. Канал муаллифларининг баҳолашича, бундай тизим сабаб Қозоғистон бюджети ўнлаб миллиард доллар миқдорида маблағни кам олишига олиб келган бўлиши мумкин.

Улкан низонинг бир қисми

Коррупция ҳақидаги айбловлар Қозоғистоннинг Қашаған лойиҳаси иштирокчиларига қарши 160 миллиард долларлик кенг кўламли арбитраж даъвосининг бир қисмига айланди. Низо 1997 йилда тузилган Шимолий Каспий бўйича Маҳсулотни тақсимлаш тўғрисидаги битим ва 2008 йилда унга киритилган тузатишлар билан боғлиқ. Таҳлилчиларнинг баҳолашича, 2016–2023 йилларда Қозоғистон ушбу битим доирасида Қашағандан, солиқлар ва роялтини ҳам қўшганда, 5,4 миллиард доллар олган, нефть сотишдан тушган умумий даромад эса қарийб 55 миллиард долларни ташкил этган.

Қисқача айтганда, низонинг моҳияти шундан иборатки — республика ҳукумати лойиҳани амалга ошириш жараёнида эҳтимолий қонунбузарликлар, коррупция ва экологик зарар етказилганига таяниб, битим шартларини қайта кўриб чиқишни талаб қилмоқда. NCOC эса Қозоғистон даъволарини рад этмоқда. ICIJ манбалари хабар беришича, консорциум далиллар етарли эмаслиги ва даъво муддати ўтиб кетганига таянаётганини билдирган.

Бундан ташқари, NCOC Қозоғистон томони таянаётган далилларнинг бир қисми, жумладан, Италиядаги пора бериш бўйича тергов материалларига асосланган далиллар нефть компанияларининг эмас, балки Қозоғистон амалдорларининг коррупцияга алоқадор бўлганини кўрсатиши мумкинлигини таъкидламоқда.

ICIJ манбаларига кўра, томонлар низони ҳал қилиш вариантларини ҳам муҳокама қилмоқда. Нефть компаниялари таклиф қилган вариантлардан бири дастлабки СРПни бекор қилиш ва Қашағанни кейинчалик ўзлаштириш учун қўшма корхона форматига ўтишни назарда тутади. Ҳозирча бу маълумот расман тасдиқлангани йўқ.

Қимматли активми ёки муаммоли конми?

Адолат юзасидан таъкидлаш жоиз, Қашаған дунёда ўзлаштириш энг мураккаб бўлган конлардан биридир. У 2000 йилда очилган ва сўнгги бир неча ўн йилликдаги энг йирик нефт кашфиётига айланган.

Дастлаб кон оператори бўлган Италиянинг Eni компанияси нефть қазиб олиш ҳажмини суткасига 1,5 миллион баррелга етказишни режалаштирган эди. Бироқ, лойиҳани амалга ошириш жараёни кўплаб кечикишлар ва харажатларнинг сезиларли даражада ошиши билан кечган.

Нефть қатламларидаги юқори босим, олтингугурт миқдорининг юқорилиги ва Каспий денгизидаги қаттиқ қиш шароитлари конни ўзлаштиришни мураккаблаштирган. Буларнинг барчаси Қашағанни техник ва молиявий жиҳатдан мураккаб лойиҳага айлантиради. У инвесторлардан катта миқдорда маблағ сарфлаш ва узоқ муддатли хатарларга тайёр бўлишни талаб қилади.

Ҳозирда коннинг аллақачон ўзлаштирилган шарқий қисмида суткасига қарийб 450 минг баррел нефть қазиб олинмоқда. NCOC жорий йилда қазиб олиш ҳажмини тахминан 500 минг баррелга, 2031 йилга келиб эса суткасига 710 минг баррелга етказишни режалаштирмоқда.

Қашағанда қазиб олинаётган нефть Каспий қувурлари консорциуми (КҚК) тизими орқали экспорт қилинади. Узунлиги қарийб 1,5 минг километр бўлган нефть қувури Россия ҳудуди орқали Қора денгиз соҳилидаги терминалгача боради. 2026 йилда КҚК инфратузилмаси ва нефтни қайта юклашда иштирок этувчи кемалар бир неча бор дронлар ҳужумига учради. Бу лойиҳа учун қўшимча логистика ва геосиёсий хатарларни юзага келтирмоқда.

«Эски Қозоғистон» меросига қарши

Маҳсулотни тақсимлаш тўғрисидаги битимлар Қозоғистоннинг яна икки йирик кони — Қорачиғаноқ ва Тенгизда ҳам амал қилади ва республика ҳукумати уларнинг операторларига нисбатан ҳам саволлар пайдо бўлганини билдирмоқда. Айни пайтда Қашаған оператори билан низо доирасида аллақачон аниқ чоралар кўрилмоқда: 21 июль куни Қозоғистон ҳукумати NCOC компаниясининг мамлакатдаги мол-мулки ва транспорт воситаларини ўз ичига олган активларини 5 миллиард долларлик экологик жаримани ундириш иши доирасида хатлади (бу иш алоҳида кўриб чиқилмоқда).

Шу тариқа, Қашаған атрофидаги суд-арбитраж жараёни ҳукуматнинг хорижий инвесторлар билан тузилган йирик битимлар шартларини ва «Эски Қозоғистон» меросини қайта кўриб чиқишга қаратилган кенгроқ сиёсатининг бир қисмига айланди. Кузатувчиларнинг баҳолашича, дунёнинг энг йирик нефть-газ компаниялари билан низо Қосим-Жўмарт Тўқаев ҳукумати учун жиддий синов бўлиб, мамлакатдаги инвестиция муҳитига таъсир кўрсатиши мумкин.

Агар томонлар келишувга эриша олмаса, коррупция ҳақидаги айбловлар бўйича арбитраж жараёни камида 2028 йилгача давом этиши мумкин. Ана шу вақтда арбитражнинг якуний қарори чиқиши кутилмоқда.