Қирғизистонда 2027 йилдан бошлаб баланд тоғли ва бориш қийин бўлган ҳудудларда яшовчи кўп болали оналарга фарзанд кўргани учун икки миллион сомгача ($22,9 минг) тўлов тўлана бошлайди. Тўловлар бошланиши ҳақида 18 ноябрь куни ҳукумат раҳбари Одилбек Қосималиев парламентда бюджет муҳокамаси чоғида маълум қилди. Ҳукумат «Бала береке» номини олган янги дастурга миллиардлаб сом сарфлашни режалаштирмоқда. Давлат шу йўл билан табиий шароити мураккаб бўлган жойларда яшаётган оилаларни қўллаб-қувватлашни ва туғилиш кўрсаткичини оширишни кўзламоқда. Бироқ пул олиш ҳуқуқи тоғли ҳудудлардаги барча аёлларга ҳам берилмайди, максимал миқдордаги маблағ эса фақат ўнинчи ва ундан кейинги болалар учун тўланади. «Фарғона» дастурнинг қандай ишлаши, давлат нега айнан тоғларда кўп болаликни рағбатлантиришга қарор қилгани ҳамда у ерда фарзанд дунёга келтириб, тарбиялашни ихтиёр этган аёллар қандай қийинчиликларга дуч келаётганини ўрганди.
2025 йилда Қирғизистон ҳукумати раҳбарининг ўринбосари Эдил Байсалов маҳаллий аҳолига янги демографик дастур ҳақида сўзлаб бериш мақсадида Норин вилоятининг Отбоши туманига борди. У Казибек қишлоғида ўн нафар фарзандни тарбиялаётган Мамбеталиевлар оиласи билан учрашди. Янги қоидаларга кўра, ўнинчи фарзанднинг туғилиши онага икки миллион сом келтириши мумкин эди, бироқ гўдак дастур кучга киргунга қадар дунёга келган. Шу боис, пул тўлови ўрнига оилага вазирлар маҳкамаси раиси номидан совғалар топширилди.
Ўша сафар чоғида Байсалов янги нафақалар туфайли баланд тоғли ҳудудларда туғилиш кўрсаткичи 30–40 фоизга ошиши мумкинлигини тахмин қилди. Мулозим ушбу дастурни мамлакат келажагига тикилган стратегик инвестиция деб атади. Тўғри, ўша пайтда гап фақат ҳукуматнинг умидлари ҳақида бораётган эди: реал натижаларни баҳолашнинг ҳали имкони йўқ эди, чунки тўловлар ҳали бошланмаган эди.
«Бала береке» тарихи 2024 йилнинг ноябрь ойида, Миллий хавфсизлик давлат қўмитасининг ўша пайтдаги раҳбари Қамчибек Ташиев Норинда болалар боғчасининг очилишига келганида бошланган. У маҳаллий аҳоли олдида сўзга чиқиб, президент билан келишилган ҳолда бола туғилиши учун катта миқдордаги тўловлар дастури ишлаб чиқилаётганини эълон қилди. Бир ой ўтгач, Садир Жапаров тегишли фармонни имзолади, 2025 йил октябрида эса ҳукумат маблағларни бериш тартибини тасдиқлади. Дастур 2026 йил 1 январдан бошлаб туғилган болаларга нисбатан татбиқ этила бошлади, бироқ биринчи олувчилар тўловлар учун фақат 2027 йилда мурожаат қилишлари мумкин бўлади.
Ўнинчи фарзанд учун икки миллион
Янги дастур Қирғизистоннинг баланд тоғли ва бориш қийин бўлган чекка аҳоли пунктларида доимий истиқомат қилувчи аёлларга мўлжалланган. Бир марталик тўлов миқдори туғилган боланинг нечанчи фарзанд эканига боғлиқ. Тўртинчи фарзанд учун давлат 100 минг сом (тахминан $1,1 минг), бешинчиси учун — 600 минг ($6,9 минг), олтинчиси учун — 800 минг ($9,1 минг), еттинчиси учун — бир миллион ($11,4 минг), саккизинчиси учун — 1,2 миллион ($13,7 минг), тўққизинчиси учун — 1,5 миллион ($17,2 минг) ваъда қилмоқда. Ўнинчи боладан бошлаб бу миқдор ҳар бир янги туғилган чақалоқ учун икки миллион сомни ($22,9 минг) ташкил этади.
Ҳукумат ушбу суммаларни 2025 йил 7 октябрдаги қарори билан белгилаб қўйди. Шу билан бирга, пуллар туғруқдан сўнг дарҳол эмас, балки бола бир ёшга тўлганидан кейингина берилади. Масалан, 2026 йил февралида тўртинчи фарзандини дунёга келтирган аёл 2027 йилнинг февраль ойида 100 минг сомга ($1,1 минг) даъвогарлик қилиши мумкин. Агар оилада аллақачон уч нафар бола бўлиб, эгизаклар туғилса, она қолган шартларга риоя қилинган тақдирда, тўртинчиси учун 100 минг ва бешинчиси учун 600 минг — жами 700 минг сом (тахминан $8 минг) олади. Ҳар бир бола учун алоҳида ариза топшириш зарур.
Шу билан бирга, катта фарзандлар дастур жорий этилишидан анча аввал туғилган бўлиши ҳам мумкин. Агар аёл аллақачон беш болани тарбиялаётган бўлса, 2026 йил 1 январдан кейин туғилган олтинчи фарзанд 800 минг сом тўлов олиш ҳуқуқини беради. Туғилиш кетма-кетлигини аниқлашда, агар туғилганлик ҳақидаги гувоҳномалари сақланиб қолган бўлса, илгари вафот этган болалар ҳам ҳисобга олинади.
Бироқ қоидаларда жиддий чекловлар мавжуд. Олувчи Қирғизистон фуқароси ёки қайрилмон — тарихий ватанига кўчиб келиб, тегишли гувоҳномани олган этник қирғиз мақомига эга аёл бўлиши керак. Ариза топшириш вақтида баланд тоғли ёки бориш қийин бўлган аҳоли пунктида камида икки йил давомида ҳақиқатда истиқомат қилиш талаб этилади. Қариндошларнинг манзили бўйича рўйхатдан ўтишнинг ўзи етарли эмас: давлат органлари оиланинг кўрсатилган жойда ҳақиқатан ҳам яшаётганини текширади. Дастур, шунингдек, бундай ҳудудларга келган мавсумий ва вахта ишчиларига ҳамда уларнинг турмуш ўртоқларига татбиқ этилмайди.
Яна бир шарт боланинг ёшига тааллуқли. Агар у биринчи туғилган кунигача вафот этса, нафақа олиш ҳуқуқи юзага келмайди. Агар бола бир ёшга тўлгунга қадар она вафот этса, қоидалар боланинг номига тегишли миқдордаги маблағ билан давлат болалар депозитини очишни назарда тутади. Нафақа, шунингдек, она ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинганда ва қонунчиликда назарда тутилган бошқа ҳолларда ҳам тайинланмайди.
Меҳнат вазирлиги боланинг биринчи туғилган кунидан сўнг оилада пулни олиш учун мурожаат қилишга олти ой вақт борлигини тушунтирди. Аризани «Түндүк» тизими орқали ёки бевосита ижтимоий ҳимоя ҳудудий бўлинмасига онанинг паспорти, болаларнинг туғилганлик ҳақидаги гувоҳномалари, рўйхатга олинганлик тўғрисидаги ҳужжатлар ва банк реквизитларини тақдим этган ҳолда топшириш мумкин. Тўловни тайинлаш ёки рад этиш тўғрисидаги қарор беш иш куни ичида қабул қилиниши, шундан сўнг маблағлар банк ҳисобварағига ўтказилиши лозим.
Дастурга катта миқдорда бюджет харажатлари кўзда тутилган. 2027–2029 йилларга мўлжалланган республика бюджети лойиҳасини ўрганиб чиққан Reporter.kg нашри 2027 йилда «Бала береке» учун 6,62 млрд сом (тахминан $75,7 млн) ажратилганини маълум қилди. Яна 6,87 млрд сомни ($78,6 млн) бошқа бир дастурга — уч ёшгача бўлган болалар учун бериладиган ҳар ойлик «Бала ырысы» нафақасига сарфлаш режалаштирилган. Якуний харажатлар тасдиқланган бюджетга ва тўловлар тайинланадиган оилалар сонига боғлиқ бўлади.
«Бала береке» — бориш қийин бўлган ҳудудлардаги кўп болали оилаларни қўллаб-қувватлашнинг ягона чораси эмас. 2026 йилдан бошлаб у ерда яна бир нафақа — «Бийик тоолуу аймактардын жашоочуларына көмөк», яъни «Баланд тоғли ҳудудлар аҳолисига ёрдам» амал қилмоқда. У учинчи ва ундан кейинги ҳар бир болага уч ёшга тўлгунга қадар ҳар ойда уч минг сом миқдорида тўланади. Бу чора алоҳида мақомга эга бўлган айрим чегараолди ҳудудларига ҳам тааллуқли бўлиб, нафақа тайинлашда оиланинг даромади ҳисобга олинмайди.
Меҳнат вазирлигининг маълумотларига кўра, 2026 йил 1 май ҳолатига кўра, ҳар ойлик ёрдам олувчилар сони 28 538 нафарни ташкил этди. Шу тариқа, янги қўллаб-қувватлаш тизими бирданига бир нечта турдаги тўловларни назарда тутади, бироқ уларнинг шартлари ва тайинлаш тартиби турлича. Ҳар ойлик нафақа бола туғилганидан бошлаб ҳисобланади, «Бала береке» дастури бўйича йирик бир марталик суммани эса бир йил давомида кутишга тўғри келади.
Ким тоғлик ҳисобланади
Икки миллион сомни олиш учун ҳудудининг салмоқли қисмини тоғлар эгаллаган Норин ёки Ўш вилоятида яшашнинг ўзи етарли эмас. Давлат имтиёзлар олиш ҳуқуқини муайян аҳоли пунктларининг расмий рўйхатлари асосида белгилайди. Шу сабабли қўшни қишлоқларда яшовчи икки оила, агар бир қишлоқ белгиланган рўйхатга киритилган, иккинчиси эса киритилмаган бўлса, турлича шароитда қолиши мумкин.
Қирғизистонда одатда денгиз сатҳидан 1800 метр ва ундан баланд бўлган ҳудудларда жойлашган аҳоли пунктлари баланд тоғли деб таснифланади. Бироқ баъзи олис ва бориш қийин бўлган ҳудудлар учун қўшимча мезонлар амал қилади. Мақомни белгилашда нафақат баландлик, балки транспортда бориш имконияти, табиий-иқлим шароитлари ва аҳоли ҳаётига таъсир кўрсатадиган бошқа ҳолатлар ҳам ҳисобга олинади.
Рўйхатлар вақти-вақти билан қайта кўриб чиқилади. 2025 йилнинг октябрь ойида ҳукумат геодезия ва картография мутахассислари томонидан ўтказилган хатловдан сўнг баланд тоғли аҳоли пунктлари рўйхатини янгилади. Ҳужжатга 33 та янги пункт киритилиб, айни пайтда 62 таси чиқариб ташланди. Чиқариб ташланганлар орасидаги 24 таси амалда ўз мавжудлигини йўқотган, яна 38 таси эса белгиланган баландлик чегарасидан пастда жойлашган бўлиб чиқди.
2026 йил июнь ойида Вазирлар Маҳкамаси баланд тоғли ва бориш қийин бўлган ҳудудлар аҳолиси учун кафолатлар ва компенсацияларни тартибга солувчи янги қарорларни қабул қилди. Шу билан бирга, ҳукумат аҳоли учун илгари амал қилган айрим имтиёзларни сақлаб қолишга имкон берувчи қўшимча механизмларни кўзда тутди. «Бала береке»га умид қилаётган оилалар учун нафақа олиш мақсадида мурожаат қилинган вақтда уларнинг аҳоли пункти қандай мақомга эга экани принципиал аҳамиятга эга.
Тоғларда яшаш шароитлари ҳатто бир вилоят ичида ҳам бир-биридан фарқ қилади. Ҳукумат демографик дастурни тақдим этган Норин вилоятининг Отбоши туманида қишлари қаҳратон бўлган, олис яйловларга эга ва қишлоқлар орасидаги масофа катта бўлган аҳоли пунктлари жойлашган. Маҳаллий аҳоли асосан чорвачилик билан шуғулланади, қишлоқ хўжалигидан ташқарида доимий иш топиш имкониятлари эса чекланган.
Қийинчиликлар фақат даромадлар билангина боғлиқ эмас. Баланд тоғли ҳудудларда йўлларнинг ҳолати, транспорт қатнови, тиббий ёрдамнинг мавжудлиги, мактаб ва болалар боғчаларининг борлиги муҳим аҳамият касб этади. Бир нечта фарзанди бор оилага нафақат озиқ-овқат ва кийим-кечак учун пул, балки ўз вақтида шифокорга мурожаат қилиш, болани шифохонага етказиш, уни ўқишга юбориш имконияти ҳам зарур. Транспорт қатнови масаласи айниқса қишда, туман марказига бориш об-ҳавога ва йўлнинг ҳолатига боғлиқ бўлиб қолган пайтда янада кескин тус олади.
Демографик вазият ҳам шунчалик муҳимдир. Қирғизистон аҳолиси кўпайишда давом этаётган бўлса-да, ўсиш мамлакат ҳудуди бўйлаб нотекис тақсимланган. Миллий статистика қўмитаси 2025 йилда республика аҳолиси 1,7 фоизга ошганини, бироқ Норин вилоятида ўсиш бор-йўғи 0,4 фоизни, Иссиқкўлда эса 0,8 фоизни ташкил этганини маълум қилди. Таққослаш учун, Бишкекда бу кўрсаткич 2,8 фоизга, Ўшда эса 2,6 фоизга етди.
Бу тафовутлар фақат туғилиш даражаси билангина изоҳланмайди. Аҳоли сонининг ўзгаришига ўлим кўрсаткичлари ва миграция, жумладан одамларнинг йирик шаҳарларга ёки хорижга кўчиб кетиши ҳам таъсир қилади. Шу боис туғилишлар сонининг ортиши ўз-ўзидан олис қишлоқлар аҳолиси кўпайишига ҳали кафолат бўла олмайди: улғайган болалар ўқиш ва ишлаш учун Бишкек, Ўш ёки бошқа мамлакатларга кетиб қолиши мумкин.
Шу билан бирга, Қирғизистонда туғилиш кўрсаткичи сўнгги йилларда аста-секин пасайиб бормоқда. 2021 йилда мамлакатда 150 164 та туғилиш қайд этилган бўлса, 2025 йилда бу рақам 140 504 тани ташкил этди. Жорий ёшга доир туғилиш кўрсаткичлари сақланиб қолган тақдирда, бир аёл умри давомида туғиши мумкин бўлган болаларнинг ўртача сонини акс эттирувчи умумий туғилиш коэффициенти 2020 йилдаги 3,1 дан 2024 йилда 2,6 гача камайди. Шу тариқа, давлат дастури оилалар ўртача ҳисобда камроқ фарзанд кўра бошлаган, гарчи умумий туғилиш даражаси нисбатан юқорилигича қолаётган бир шароитда пайдо бўлди.
2025 йилда туғилиш бўйича энг юқори кўрсаткичлар Боткен, Ўш, Жалолобод ва Норин вилоятларида қайд этилди. Боткен вилоятида ҳар минг нафар аҳолига 23,4 нафар янги туғилган чақалоқ тўғри келди, Ўшда — 22,1, Норинда — 20,8. Мамлакат бўйича ўртача кўрсаткич 19,1 ни ташкил этди. Бироқ вилоят статистикаси ҳам баланд тоғли ва бориш қийин бўлган қишлоқларни, ҳам бориш осонроқ бўлган ҳудудларни ўзида бирлаштиради, шу сабабли айнан дастур билан қамраб олинган аҳоли пунктларидаги туғилиш кўрсаткичларини алоҳида баҳолашга имкон бермайди.
Туғруқдан кейинги пуллар
Баланд тоғли қишлоқда бола туғиш унинг биринчи туғилган кунидан кейин нафақа олишдан кўра анча мураккаб вазифа бўлиши мумкин. Одатий тиббий хавфлардан ташқари, олис ҳудудлардаги ҳомиладор аёллар шифохоналарнинг жуда узоқлиги ва уларга тоғ йўллари орқали етиб бориш зарурати билан тўқнаш келади. Шунинг учун малакали акушерлик ёрдамининг мавжудлиги демографик сиёсатнинг шунчалик муҳим қисми ҳисобланади.
2018 йилда БМТнинг Болалар жамғармаси (ЮНИСЕФ) Чўн Олой туманидаги Дороот-Қўрғон қишлоғидан фоторепортаж эълон қилди. Материалда улкан тоғли ҳудуднинг 25 мингга яқин аҳолисига хизмат кўрсатган маҳаллий шифохона ҳақида сўз борган эди. Ўша пайтда тумандаги ягона акушер-гинеколог Бақтигул Пакирова бўлиб, у етти йиллик фаолияти давомида тахминан 3500 боланинг дунёга келишига кўмаклашган.
Шифокор турмуш ўртоғи ва уч фарзанди билан бирга шифохона яқинида истиқомат қиларди. Унинг сўзларига кўра, агар аёлда оғир туғруқ бошланса, туғруқдаги аёлларнинг қариндошлари ва тиббиёт муассасаси ходимлари кўпинча ярим кечаси унинг деразасини тақиллатиб келишарди. Иш бошлаган дастлабки йиллари ҳақида гапирар экан, Пакирова қишда эски деразалар туфайли шифохона совуқ бўлгани, сув етишмагани ва янги туғилган чақалоқлар совқотишдан азият чекканини эслади. Кейинчалик ЮНИСЕФ ва ҳамкорлар кўмагида бино таъмирланди, иситгичлар ўрнатилди, сув таъминоти яхшиланди ва тиббиёт ходимлари гўдакларга ёрдам кўрсатишнинг замонавий усулларига ўқитилди.
Ўша репортаж қаҳрамонларидан бири шифохонадан бир соатлик йўл масофасидаги қишлоқдан бешинчи фарзандини дунёга келтириш учун келган 33 ёшли Жийделгул бўлди. Аёл туғруқ олдидаги табиий хавотирга қарамай, шифокорга ва тиббиёт ходимларига ишонишини айтди. Оғирлиги 4,5 килограмм бўлган Нурдан исмли ўғил бола дунёга келди. Икки кундан сўнг она янги туғилган чақалоғи билан уйга қайтиши керак эди.
Бу репортаж шифохонанинг ҳозирги аҳволини эмас, балки қарийб ўн йил аввалги ҳолатини акс эттиради. Шунга қарамай, у тоғли ҳудудларда ҳатто бир нафар тайёргарликдан ўтган шифокор, зарур жиҳозларнинг мавжудлиги ва асоратлар юзага келганда тез ёрдам олиш имконияти қандай роль ўйнашини тасаввур қилиш имконини беради.
Туғруққа кўмаклашиш муаммолари Қирғизистон учун долзарблигича қолмоқда. 2025 йилнинг сентябрь ойида БМТнинг Аҳолишунослик жамғармаси (ЮНФПА) Ч. Мамбетов номидаги Талас вилоят бирлашган шифохонасининг катта дояси Тўлғаной Ақилбекованинг фаолияти ҳақида сўзлаб берди. Тиббиёт ходими нафақат туғруқни қабул қилиш, балки асбоб-ускуналарни тайёрлаш, дори-дармонларнинг мавжудлиги, навбатчиликни ташкил этиш ва санитария талабларига риоя қилиниши учун ҳам масъул эди.
Ақилбекова жамғарма вакилларига айрим турдаги жиҳозларнинг етишмаслиги, тиббий материалларни мунтазам янгилаб туриш ва ходимларни замонавий иш услубларига ўргатиш зарурлиги ҳақида гапириб берди. Унинг шифохонаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан ЮНФПА кўмагида ўтказилаётган тиббий ёрдамнинг қулайлиги ва сифатини баҳолаш бўйича миллий тадқиқотга киритилган муассасалардан бири бўлди. Ҳомиладорлик ва туғруқни хавфсиз олиб бориш учун қандай ресурслар зарурлигини аниқлаш мақсадида бутун мамлакат бўйлаб 150 дан ортиқ тиббиёт ташкилотларини текшириш режалаштирилган эди.
Соғлиқни сақлаш вазирлигининг тезкор маълумотларига кўра, 2026 йилнинг тўққиз ойида Қирғизистонда 23 та оналар ўлими ҳолати қайд этилган. Кўрсаткич 100 минг тирик туғилган чақалоққа 22,1 та ҳолатни ташкил этди, бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 34,4 фоизга кам. Муассаса вазиятнинг янада яхшиланишини тиббий ёрдамни ривожлантириш, ҳомиладорлик асоратларини ўз вақтида аниқлаш ва оилани режалаштириш бўйича хизматлардан фойдаланиш имконияти билан боғламоқда. Айнан бўлажак «Бала береке» нафақасини олувчилар орасидаги оналар ўлими бўйича алоҳида маълумотлар ҳозирча йўқ.
Ушбу манзарада Қирғизистон бир вақтнинг ўзида туғилишни ошириш ва репродуктив саломатликни муҳофаза қилиш дастурларини ривожлантирмоқда. Болалар туғилиши учун тўланадиган йирик маблағлардан ташқари, 2027 йилги бюджет лойиҳасида пренатал скринингни молиялаштириш, дори-дармонларни сотиб олиш ва бошқа тиббий тадбирлар кўзда тутилган. Бироқ бу маблағлар олис тоғ қишлоқларидаги вазиятни қанчалик даражада яхшилашини фақат тегишли дастурлар амалга оширилгандан кейингина баҳолаш мумкин бўлади.
«Бала береке» бўйича дастлабки тўловлар 2027 йилда, яъни 2026 йил 1 январдан кейин туғилган болалар бир ёшга тўлганида бошланиши керак. Шу билан бирга, дастурга киритилган аҳоли пунктларида нечта аёл тўртинчи ёки ундан кейинги фарзандини дунёга келтиргани ва эҳтимолий олувчиларнинг вилоятлар бўйича қандай тақсимланиши тўғрисида якуний эълон қилинган маълумотлар ҳозирча мавжуд эмас. Айнан ушбу кўрсаткичлар амалдаги натижаларни Эдил Байсаловнинг туғилиш кўрсаткичи 30–40 фоизга ошиши ҳақидаги тахмини билан солиштириш ҳамда бюджетда кўзда тутилган маблағларнинг асосий қисмини қайси ҳудудлар олишини аниқлаш имконини беради.
-
16 Ноябрь16.11Рецепт бўйича атом«Росатом» Марказий Осиёда ядро тиббиётини қандай ривожлантираётгани ва лойиҳалар қайси босқичда экани ҳақида -
10 Ноябрь10.11Тиканли сим ортидаги ХитойНима учун Пекин умумий чегарага эга бўла туриб, толиблар билан Марказий Осиё орқали савдо қилаётгани ҳақида -
19 Октябрь19.10Кўзга кўринмас қаҳрамонлар лигасиРоссияда ҳақиқий қаҳрамонлик кўрсатган Марказий Осиёдан келган муҳожирлар ҳикоялари -
21 Сентябрь21.09ВидеоПрезидентга таъзимМашҳур санъаткорнинг Жапаров олдида ўзини қандай тутгани Қирғизистонда ҳокимиятга сиғиниш ва сиёсий ўзгаришлар ҳақидаги баҳсларга сабаб бўлди -
16 Сентябрь16.09Тонгги тароват ўлкасидаги саммитМуҳим минераллар, сунъий интеллект — «Марказий Осиё — Корея» форматидаги учрашувда яна нималар муҳокама қилинди? -
09 Сентябрь09.09«Ҳакан ва Билге» Туркистонга йўл олмоқдаЭнди туркиялик мактаб ўқувчилари ҳеч қачон «Марказий Осиё» атамасини эшитмаслиги ҳақида



