Қирғизистонда ўтган йили қийноқлар бўйича берилган 188 та аризадан фақат бешта иш судга оширилган. Фуқароларнинг куч ишлатувчи идоралар ходимларининг шафқатсиз муносабати бўйича берган шикоятларининг аксарияти тўлиқ терговгача етиб бормайди. Бу ҳақда ҳуқуқ ҳимоячиси Гулшайир Абдирасулова адвокатлар билан биргаликда масалани ўрганиб чиққанидан сўнг маълум қилди.
Таҳлилга Президент Садир Жапаровнинг Омбудсман Жамила Жаманбаева билан учрашувда билдирган фикрлари сабаб бўлган. Давлат раҳбари қийноқлар бўйича ҳар бир ариза юзасидан ҳар томонлама ва самарали тергов ўтказилиши кераклигини таъкидлаган.
Бош прокуратуранинг 2025 йилга оид статистикасини таҳлил қилган мутахассислар қайд этилган ҳолатлар ва қўзғатилган жиноят ишлари ўртасида сезиларли тафовут борлигини аниқлашган. Жами 188 та қийноқ ва шафқатсиз муомала ҳолати қайд этилган. Фақат 15 та ҳолат бўйича жиноят иши қўзғатилган, судгача эса атиги бешта иш етиб борган.
122 та ариза бўйича жиноят ишларини қўзғатиш рад этилган. Уларнинг 24 таси Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси (МХДҚ) ходимларига, 72 таси ички ишлар органларига (ИИБ) ва 26 таси Жазони ижро этиш давлат хизматига (ЖИДХ) тааллуқли бўлган.
2021–2024 йилларга оид суд статистикаси ҳам ушбу соҳада суд тизими самарадорлиги пастлигини кўрсатади. Судлар қийноқлар бўйича олтита ишни кўриб чиққан ва уларнинг барчаси оқлов ҳукми билан якунланган. 2025 йилда биринчи инстанция судларига учта иш келиб тушган. Улардан бири айблов ҳукми чиқарилган ҳолда кўриб чиқилган, яна бири бошқа судга юборилган.
Ҳуқуқ ҳимоячисининг фикрича, қийноқлар бўйича самарали тергов ва жавобгарликнинг мавжуд эмаслиги нафақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи тизим, балки бутун жамият учун ҳам муаммо туғдиради.
«Кейин эса жамиятдаги шафқатсизликдан ҳайрон бўламиз. Қийноқлар учун жазосизлик нафақат янги шафқатсизликларни келтириб чиқаради, балки шафқатсизликнинг жамият орасида одатий ҳолат сифатида тарқалишига олиб келади», — дея таъкидлайди Абдирасулова.
Адвокатлар билан биргаликда тайёрланган, аниқ тавсияларни ўз ичига олган таҳлилни яқин вақт ичида президент ва омбудсманга юбориш режалаштирилмоқда.
Аввалроқ, 26 июнь куни нишонланадиган Қийноқ қурбонларини қўллаб-қувватлаш халқаро куни муносабати билан «Бир Дуйно Қирғизистон» жамоат бирлашмаси ҳукуматни қийноқларнинг олдини олиш чораларини кучайтиришга чақирган эди. Ҳуқуқ ҳимоячилари шафқатсиз муомала ҳақидаги ҳар бир хабар бўйича мустақил тергов ўтказилишини таъминлаш ва жамоатчилик назоратининг самарали механизмларини тиклашни талаб қилган.
Ташкилот Қирғизистоннинг БМТ Хавфсизлик кенгашининг доимий бўлмаган аъзоси этиб сайлангани мамлакатнинг инсон ҳуқуқлари соҳасидаги халқаро стандартларга риоя қилиш борасидаги масъулиятини оширишини эслатади.
Қирғизистон Қийноқларнинг олдини олиш миллий марказининг 2022 йилга оид маълумотларига кўра, вақтинча сақлаш изоляторлари (ВСИ) ва тергов ҳибсхоналарида (ТҲ) сақланаётган ҳар бешинчи шахс унга нисбатан қийноқ ёки шафқатсиз муомала қўллангани ҳақида хабар берган. Марказ маълумотларига кўра, аксарият ҳолларда зўравонлик иқрорлик кўрсатмаларини олиш мақсадида қўлланган.
«Бир Дуйно Қирғизистон» ташкилоти вазият халқаро баҳолашларда ҳам ўз аксини топаётганини таъкидлайди. Қийноқларни тақиқлаш индекси бўйича сўнгги тадқиқот натижаларига кўра, Қирғизистоннинг кўрсаткичи 11,29 пунктга пасайган, 2025 йилда эса мамлакат Қийноқларга қарши Жаҳон ташкилотининг Глобал қийноқлар индексига киритилган.
Ҳуқуқ ҳимоячилари ҳокимиятни қийноқларни тергов қиладиган мустақил орган тузишга, суд тизими мустақиллигини таъминлашга ва қийноқлар билан боғлиқ ишларни асоссиз равишда махфийлаштиришни тўхтатишга чақирди. Улар қийноқлар учун жавобгарликка тортиш муддати йўқлигини таъкидлаб, жазосизлик давлат институтларига бўлган ишончни емиришини, қонун устуворлигига путур етказишини ва ҳар бир инсон хавфсизлигига таҳдид солишини қайд этишган.
