Россия ва Қирғизистонда молдовалик қочқин олигарх Илан Шор томонидан Россия давлат банки — «Промсвязьбанк» (ПСБ) кўмагида ташкил этилган A7 тўлов тармоғи 2024 йил охиридан 2025 йил август ойига қадар санкцияларни четлаб ўтиб, халқаро банк тизими орқали 6,9 миллиард доллардан ортиқ маблағ ўтказган. Буни Financial Times газетаси аниқлаган.
Нашр ихтиёрида A7 компаниясининг юз минглаб ички ҳужжатлари бўлган. Улардан кўриниб турибдики, компания SWIFT тизимига кириш учун сохта фирмалардан ва ҳужжатларни оммавий равишда қалбакилаштиришдан фойдаланган. Ушбу схеманинг дастлабки босқичида Қирғизистон давлат тузилмалари муҳим роль ўйнаган.
FT ўрганиш даврида тўловларни амалга оширган 100 та сохта компания изини аниқлаган. Ҳужжатларда бундай тузилмалардан яна камида юзтаси тилга олинган: уларнинг салкам 61 таси БААда, 87 таси Гонконгда, 16 таси Қирғизистонда ва 14 таси Индонезияда жойлашган. Энг йирик компанияларнинг аксарияти A7 назорати остидаги фақат номигина мавжуд бўлган тузилмалар бўлган. Бироқ FT энг йирик алоҳида тўловчи сифатида ҳозирда тугатилган Қирғизистон давлат тузилмаси — «Қирғизистон Республикаси Савдо компанияси» ОАЖни (ҚРСК) кўрсатмоқда.
Компанияни республика Иқтисодиёт вазирлиги 2024 йилда ташкил этган, 2026 йил 10 февралдаги буйруқ билан эса тугатилган. У орқали 2,5 миллиард долларлик операциялар амалга оширилган. Нашр маълумотларига кўра, жами Қирғизистондан 3,9 миллиард долларлик, БААдан 2,19 миллиард долларлик, Гонконгдан эса 338,2 миллион долларлик тўловлар юборилган.
FT маълумотларига кўра, 2024 йил охири ва 2025 йил бошида A7 Қирғизистоннинг учта банки — «Элдик Банк», «Айыл Банк» ва Евроосиё жамғарма банки (ЕСБ) орқали йирик маблағларни ўтказган. Дастлабки икки банк давлатга тегишли. Собиқ РСК Банки бўлган «Элдик Банк»нинг 100 фоиз акциялари Вазирлар Маҳкамасига тегишли, деб банкнинг ўзи хабар берган. «Айыл Банк» ҳам тўлиқ ҳукуматга тегишли. 2025 йил якунларига кўра, ҳар икки давлат банки мамлакатдаги энг йирик учта банк қаторига кирган, «Элдик Банк» эса активлар ҳажми бўйича биринчи ўринни эгаллайди.
Асосий операциялари Осиё, Африка ва Яқин Шарқда жамланган Британиянинг Standard Chartered банки ушбу банклар билан тўғридан-тўғри корреспондентлик муносабатларига эга бўлмаган. Бироқ 2025 йил февраль ойида ушбу операциялар банкда шубҳа уйғотган. A7 ҳужжатларидан кўриниб туришича, бунга 20 январь куни амалга оширилган бир қатор тўловлар сабаб бўлган. Уларнинг кўпчилиги мажбурий ҳисобот бериш чегараларидан ошмаслик учун майда қисмларга бўлинган, деб тахмин қилади FT. Бир компания айнан 20 миллион юанни 12 та тўлов орқали, бошқа бир компания эса худди шу суммани олти траншга бўлиб олган.
Standard Chartered ЕСБдан бир қатор ҳисоб рақамларига йўналтирилган ўтказмаларни музлатган, кўп ўтмай A7 билан боғлиқ маблағларни қабул қилувчиларнинг ҳисоб рақамларини ҳам ёпган. Шундан сўнг Standard Chartered орқали маблағлар оқими тўхтаган, тармоқ эса Қирғизистон банкларига эмас, кўпроқ БАА банклари орқали маблағ ўтказа бошлаган. Бунга қадар Standard Charteredнинг Гонконгдаги бўлими ҳисоб рақамларига A7 билан боғлиқ тузилмалардан 1,1 миллиард доллар келиб тушган. Гонконгдаги DBS банкига 273 миллион доллар, Citigroup мижозларига 74 миллион доллар, Европадаги Deutsche Bank мижозларига эса қарийб 18 миллион доллар юборилган.
Қирғизистондан кейинги асосий канал БААнинг энг йирик банки First Abu Dhabi бўлган. A7 у ерда 17 та тузилма учун ҳисоб рақамлари очган. Ушбу ҳисоб рақамларидан 1,3 миллиард долларлик ташқи тўловлар ва яна қарийб 500 миллион долларлик сохта компанияларнинг ўзаро ўтказмалари амалга оширилган. Банк ўз корреспондентлари орқали дирҳамларни доллар, евро ва юанга ҳам айлантирган. Бусиз трансчегаравий ҳисоб-китобларни амалга ошириш имконсиз бўлган.
Амирлик банклари пулларни легаллаштиришга қарши курашиш доирасида ҳужжатларни сўрай бошлаганида, A7 сохта ҳисоб-фактуралар билан жавоб берган. Тармоқнинг камида учта тузилмаси Буюк Британияда рўйхатдан ўтган бўлиб, A7 2025 йил май ойида у ерда санкциялар рўйхатига киритилган. FT маълумотларига кўра, Венгриядаги яна бир компания Европа Иттифоқига тўловларни амалга ошириш учун муҳим канал вазифасини бажарган. Аниқланган маблағ оқимларининг ярмидан бироз кўпроғи якунда Хитой банкларидаги ҳисоб рақамларида тўпланган.
Текширувлардан ўтиш учун A7 ўзига хос «қалбакилаштириш фабрикаси»ни сақлаб келган. Ходимлар олдиндан сохта ҳужжатлар тайёрлаган ва минглаб корпоратив муҳрлардан иборат базадан фойдаланган: уларнинг айримлари қалбаки бўлган, бошқалари эса ҳеч нарсадан хабарсиз компанияларнинг ҳужжатларидан кўчириб олинган. Санкция остидаги товарларнинг кодлари рухсат этилган маҳсулотларнинг имкон қадар ўхшаш кодларига алмаштирилган, махсус дастурлар эса ҳужжатлардан кирилл алифбосини — «рус изи» деб аталувчи белгиларни — олиб ташлаган.
Чатлардан бирида ходимлар банкнинг 2025 йил февраль ойидаги Россиялик мижознинг қиймати 3,6 миллион юань (510 минг доллар) бўлган 500 дона Thermal Scope-HR50L иссиқлик тасвирлагичли нишонга олиш мосламалари учун тўлови юзасидан берган сўровини муҳокама қилган. Тайёрланган ҳужжатларда товар тобланган шиша сифатида кўрсатилган. Уни пойабзалга алмаштириш таклифи рад этилган: «Бу олувчининг аввал камералар/оптик товарлар сифатида кўрсатилган тўловлари бўлган — пойабзал савол туғдирмайдими?» — «Майли, унда шишалигича қолдирамиз».
Текширув муаллифлари A7 SWIFT тизимининг ўзидаги заифликдан фойдаланган, деган хулосага келган. Тизимдаги назорат банк-юборувчи ўз мижозларини қай даражада синчковлик билан текширишига боғлиқ. Тизим иштирокчиси бўлган битта банкнинг текширувларини четлаб ўтишнинг ўзи бутун тизим орқали тўловларни амалга ошириш имконини қўлга киритиш учун етарли.
Евроосиё жамғарма банки 2025 йил 12 ноябрдан бошлаб Европа Иттифоқи санкциялари остида. 2026 йил май ойида банк Россия ҳукумати билан ҳамкорликдан манфаат кўрганликда гумон қилиниб, Буюк Британиянинг санкциялар рўйхатига ҳам киритилган. Аввалроқ Британиянинг Open Source Centre маркази Қирғизистонни Россия ҳисоб-китоблари учун «воситачи давлат» деб атаган, ТКҚРни эса ушбу тизимнинг марказий бўғини сифатида кўрсатган эди. Бу ҳақда муқаддам «Фарғона» батафсил хабар берганди.
