Роғун итальянча акцент билан

«Каверна» — Роғун тўғони ичидаги тоғ жинсларида ўйиб барпо этилган сунъий улкан зал, унда гидроагрегатлар (турбиналар ва генераторлар) ўрнатилади. Викисклад фотосурати

Жаҳон банки гуруҳи ва Италиянинг давлат молия институти Cassa Depositi e Prestiti (CDP) Тожикистондаги Роғун ГЭСи қурилишини ҳамкорликда молиялаштириш бўйича келишув имзолади. Бу ҳақда Жаҳон банкининг республикадаги ваколатхонасига таяниб, «Интерфакс» хабар қилди. Келишувга кўра, Italian Climate Fund лойиҳа учун 150 миллион доллар ажратади. Ушбу маблағларни Италия Атроф-муҳит ва энергетик хавфсизлик вазирлиги номидан CDP бошқаради. Жаҳон банкининг лойиҳа иккинчи босқичи бўйича молиявий келишувига мувофиқ, Италиянинг ҳиссаси беғараз ёрдам эмас, балки имтиёзли кредит шаклида расмийлаштирилган.

ℹ️ Роғун ГЭСи Вахш дарёсида қурилаётган Марказий Осиёдаги энг йирик энергетика лойиҳаси ҳамда Вахш гидроэнергетика каскадининг асосий бўғини ҳисобланади. Қурилиш тўлиқ якунлангач, ҳар бири 600 МВт қувватга эга олтита гидроагрегатнинг умумий қуввати 3600 МВтни ташкил этади. Станция йилига тахминан 14,4 миллиард кВт·соат электр энергияси ишлаб чиқаради, бу эса Тожикистоннинг ҳозирги электр ишлаб чиқариш ҳажмининг қарийб 60 фоизига тенг. Шунингдек, 335 метр баландликдаги тўғони дунёдаги энг баланд тўғонга айланади. Лойиҳа дастлаб 1976 йилда СССР даврида ишлаб чиқилган, 2010-йилларнинг ўрталарида қайта тикланган. Биринчи икки гидроагрегат вақтинчалик схема асосида 2018–2019 йилларда ишга туширилган. Қурилишни тўлиқ якунлаш қиймати эса 6,3 миллиард долларга баҳоланмоқда.

Римнинг Тожикистондаги ушбу йирик қурилиш лойиҳасида иштирок этиши, аввало, Италия саноатининг тўғридан-тўғри тижорат манфаатлари билан изоҳланади. Қурилишнинг асосий қисми — тўғонни барпо этиш ишларини Италиянинг йирик қурилиш компанияси Webuild (2020 йилгача Salini Impregilo) амалга оширмоқда. 2016 йил июль ойида компания Душанбе билан 3,9 миллиард долларлик рамкавий келишувни имзолаган. Шу доирада у қиймати 1,95 миллиард доллар бўлган биринчи лотни — лой ўзакли тош-тўкима тўғон қурилиши бўйича шартномани қўлга киритган. Пудратчи мамлакат буюртмачига кредит ажратадиган бундай схема экспортни боғлиқ молиялаштиришнинг классик намунаси ҳисобланади.

Душанбенинг қурилиш ишларини мустақил молиялаштириш учун маблағ етарли эмас. Шунинг учун CDP Тожикистонга имтиёзли кредит ажратади, ушбу маблағлар ҳисобидан эса италиялик қурувчиларнинг ҳисоб-китоблари тўланади. Натижада маблағнинг катта қисми Webuild даромади, иш ҳақлари ва солиқлар кўринишида яна Италия иқтисодиётига қайтиб келади.

Худди шундай механизм Хитой давлат банклари томонидан «Бир камар — бир йўл» ташаббуси доирасидаги лойиҳаларда ёки Россиянинг «Росатом» атом электр станциялари қурилиши учун ажратадиган давлат кредитларида ҳам қўлланади. Webuild учун эса бу яна бир муҳим устунлик — камбағал мамлакатдаги шартноманинг асосий хавфи, яъни тўлов амалга ошмаслиги хавфини камайтиришдир. Маблағлар Жаҳон банки раҳбарлигидаги консорциум орқали йўналтирилгани учун тўлов интизоми Тожикистон бюджети эмас, балки халқаро молиявий институтлар кафолати билан таъминланади.

Иккинчи сабаб эса маблағ манбасининг ўзи билан боғлиқ. 2022 йилги бюджет қонуни асосида ташкил этилган Италия иқлим жамғармаси (Italian Climate Fund) Римнинг иқлимни молиялаштириш бўйича халқаро мажбуриятларини бажаришга хизмат қилувчи асосий миллий механизм ҳисобланади. Жамғарма бюджети тахминан 4,4 миллиард еврога тенг. Уни Италия Атроф-муҳит ва энергетик хавфсизлик вазирлиги бошқаради, оператор вазифасини эса CDP бажаради. Жамғарма асосан ривожланаётган мамлакатлардаги «яшил» лойиҳаларни имтиёзли кредитлар ва инвестициялар орқали қўллаб-қувватлаш учун мўлжалланган. Гидроэнергетикага оид Роғун ГЭСи ҳам расман айнан шу мезонларга тўлиқ мос келади. Шу боис ушбу лойиҳага йўналтирилган маблағ Италиянинг иқлим бўйича халқаро мажбуриятлари доирасидаги ҳиссаси сифатида ҳисобга олинади.

Ниҳоят, Италия ушбу лойиҳада якка ҳолда эмас, балки Жаҳон банки гуруҳи раҳбарлигидаги 12 та халқаро тараққиёт ҳамкори иштирок этаётган консорциум таркибида қатнашмоқда. Жаҳон банкининг ўзи ҳам Халқаро тараққиёт ассоциацияси орқали Роғун ГЭСи учун жами 650 миллион доллар грант ажратишни маъқуллаган. Шундан 350 миллион доллари 2024 йил декабрь ойида, яна 300 миллион доллари эса 2026 йил июнь ойида тасдиқланган. Роғунни молиялаштириш бўйича мувофиқлаштирувчи гуруҳ таркибига CDPдан ташқари Осиё тараққиёт банки, Осиё инфратузилма инвестициялари банки (500 миллион доллар кредит ажратишни маъқуллаган), Европа комиссияси, Европа инвестиция банки, Ислом тараққиёт банки, араб тараққиёт жамғармалари ҳамда ОПЕК жамғармаси киради. Бундай тузилма лойиҳа билан боғлиқ хавфларни ўнлаб молиявий институтлар ўртасида тақсимлаш имконини беради ва Европа Иттифоқининг кенгроқ минтақавий стратегиясига уйғунлашади. 2025 йил баҳорида Самарқандда бўлиб ўтган Европа Иттифоқи — Марказий Осиё биринчи саммитида Брюссель Global Gateway дастури доирасида 12 миллиард евролик инвестиция пакетини эълон қилган эди. Унинг 6,4 миллиард евро қисми энергетика, сув ресурслари ва иқлим соҳаларига йўналтирилади.

Рим ва Европа Иттифоқи учун Марказий Осиёдаги энг йирик қурилиш лойиҳасида иштирок этиш нафақат иқтисодий, балки геосиёсий аҳамиятга ҳам эга. Бу орқали улар Хитой ва Россия фаол иштирок этаётган минтақада ўз мавқеини мустаҳкамлашга интилаётганини кўрсатмоқда.

Шунда савол туғилади: нега Тожикистон ўзининг энг йирик қурилиш лойиҳасини мустақил равишда молиялаштира олмаяпти? Жавоб фақат мамлакатнинг иқтисодий қашшоқлиги билан изоҳланмайди. Жаҳон банки таснифига кўра, Тожикистон Европа ва Марказий Осиё минтақасидаги энг камбағал давлат ҳисобланади. Мамлакатда аҳоли жон бошига тўғри келадиган ялпи миллий даромад йилига тахминан 1440 долларга тенг. Мамлакатда капитал ярата оладиган йирик ишлаб чиқариш базаси амалда мавжуд эмас. Иқтисодиёт асосан пахтачилик, алюминий саноати ва энг аввало меҳнат мигрантлари юборган маблағларга таянади. Хориждан, биринчи навбатда Россиядан келадиган пул ўтказмалари 2024 йилда мамлакат ялпи ички маҳсулотининг 45–48 фоизига етган бўлиб, бу дунёдаги энг юқори кўрсаткич ҳисобланади.

Бошқача айтганда, Тожикистон иқтисодиётининг энг йирик «тармоғи» — ўз фуқаролари меҳнатини экспорт қилишдир. Бундай иқтисодий тузилмада давлатнинг солиқ базаси жуда чекланган бўлади. Шу сабабли қиймати 6,3 миллиард долларга баҳоланаётган Роғун ГЭСи қурилишини якунлаш харажатлари мамлакатнинг бир йиллик ялпи ички маҳсулотининг қарийб ярмига тенг келади.

Бироқ қашшоқлик — нафақат мавжуд ҳолат, балки бошқарув маҳсули ҳамдир. 1992 йилдан буён мамлакатни бошқариб келаётган Эмомали Раҳмон Роғун ГЭСини миллий ғоя ва ўз ҳукмронлигининг асосий лойиҳасига айлантирди ҳамда ўнлаб йиллар давомида мамлакатда мавжуд бўлмаган ресурсларни айнан шу лойиҳага йўналтирди. Бу жараёнда қўлланган усулларни эса мажбурийликка яқин деб баҳолаш мумкин. 2010 йили ҳукумат Роғун ГЭСи акцияларини сотиш бўйича «халқ IPO»сини эълон қилди. Бюджет ташкилотлари ходимларининг маошлари қисқартирилди, фуқароларга акция сотиб олиш бўйича топшириқлар берилди ва шу йўл билан аҳолидан 184 миллион доллар йиғилди.

Ўн беш йил ўтган бўлса-да, ушбу акциядорлар ҳалигача бир сомони ҳам дивиденд олмаган. Ҳукумат маблағлар ускуналар харидига сарфланганини таъкидлайди, йиғилган маблағларнинг бир қисми эса Молия вазирлиги томонидан йиллик 10 фоизлик фоиз ставкаси билан бешта тижорат банкига кредит сифатида берилган. Тўловлар фақат олтита гидроагрегатнинг барчаси тўлиқ ишга туширилгандан кейин амалга оширилиши ваъда қилинган — яъни бу 2030 йиллардан олдин содир бўлмаслиги мумкин.

2017 йили Душанбе Роғун лойиҳаси учун яна 500 миллион доллар жалб қилди. Бунинг учун мамлакатнинг илк еврооблигациялари жойлаштирилди. Бу ташқи қарзи ялпи ички маҳсулотининг қарийб ярмига яқинлашган давлат учун қиммат тижорат қарзланиши эди.

Парадокс шундаки, давлат ҳатто ўз энергетика соҳасидан ҳам тўлиқ даромад ола олмаяпти — яна ўзи яратган сабаблар туфайли. Энергетика сектори сурункали зарар кўриб келаётган ва шаффоф бўлмаган моделига эга бўлган давлат холдинги «Барқи тожик» томонидан монополлаштирилган: тарифлар паст даражада белгиланган, электр тармоқларида йўқотишлар катта, қарзлар эса тўпланиб қолган. Таҳлилчиларнинг таъкидлашича, ҳукмрон доиралар келажакда Роғун электр энергияси экспортини, аввало, барқарор валюта манбаи сифатида кўрмоқда. Бироқ 2008 йилдан буён Роғун лойиҳаси қанча бюджет ва «халқ» маблағларини ютиб юборгани бўйича очиқ аудит мавжуд эмас.

Натижада ёпиқ доира вужудга келган: иқтисодиёт капитал яратмайди, чунки ислоҳотлар сиёсий мақсадларга бўйсундирилган улкан қурилиш лойиҳасига қарам; улкан лойиҳа эса якунланмайди, чунки иқтисодиёт етарли капитал ярата олмайди.

2020-йиллар ўрталарига келиб, Душанбе ички молия манбаларини деярли тугатди: аҳоли акциялар орқали аллақачон ҳисса қўшган, қарз олиш имкониятлари чекланган, бюджет эса қурилишнинг қолган йиллари давомида тахминан 2,1 миллиард долларгина ажрата олади. Шунинг учун ягона йўл халқаро донорларга мурожаат қилиш қолди. Бунда Тожикистонга ажратиладиган айрим грантлар мамлакатнинг «энг кам ривожланган давлат» сифатида таснифланиши туфайлигина очиқ бўлмоқда. Бу мақом Эмомали Раҳмон бошқарувининг ўттиз йилдан ортиқ даври якунларига ишора қилувчи муҳим кўрсаткич сифатида кўрилади.