Термоядровий Хитой

Июль ойи охирида ахборот агентликлари ленталарида Хитой дунёдаги энг йирик ўта ўтказувчан магнит қурилишини якунлагани ва «сунъий қуёш» ёки соддароқ айтганда, термоядровий реактор яратишга анча яқинлашгани ҳақида хабарлар тарқалди. Бу ҳақиқатдан ҳам ноодатий маълумот Хитойнинг Global Times нашри ва Синьхуа агентлиги томонидан ёритилди.

Хитойда яратилган ўта ўтказувчан магнитнинг узунлиги 21 метр, кенглиги 12 метр, оғирлиги эса 582 тоннани ташкил этади. Бироқ унинг аҳамияти фақат ҳажми билан эмас, балки вазифаси билан ҳам белгиланади. Магнит Ер шароитида бошқариладиган термоядровий синтез ғоясини амалга ошириш учун яратилган. Бу ғоя қарийб бир асрдан бери олимлар эътиборини жалб қилиб келмоқда. Ўтган асрнинг 50-йилларида совет олимлари Андрей Сахаров ва Игорь Тамм плазмани ушлаб туриш учун магнит ғалтакларига эга камера — токамак концепциясини ишлаб чиққан эди. Бу иш туфайли термоядровий реактор яратиш ғояси назарий тушунчадан амалий йўналишга ўта бошлади.

Хавфсиз, экологик тоза ва… мураккаб

Хитойликлар томонидан яратилган магнитнинг асосий вазифаси — ҳарорати юз миллион даражагача қиздирилган плазмани ушлаб туришдан иборат. Табиий термоядровий синтез Қуёшда амалга ошади. У ердаги максимал ҳарорат ҳатто бундан пастроқ — тахминан 15 миллион даражани ташкил этади, аммо Қуёшда босим юқори бўлгани сабабли жараён осонроқ кечади. Хитой ишланмалари туфайли яқин йилларда Ер шароитида барқарор термоядровий синтезга эришиш имкони пайдо бўлиши эҳтимолдан холи эмас.

Хитойнинг ўта ўтказувчан магнити мавжуд қурилмалар орасида энг йириги ҳисобланади, аммо асосий масала фақат унинг ҳажмида эмас. Энг муҳими, хитойликлар 2027 йил охиригача плазма билан боғлиқ тажрибаларни якунлашни, 2030 йилда эса термоядровий энергия ишлаб чиқаришнинг намойиш босқичини бошлашни режалаштирмоқда.

Агар бу мақсадга эришилса, бу инсониятни деярли чексиз энергия манбаи билан таъминлашга қодир бўлган мисли кўрилмаган илмий-техник ютуқ бўлади.

Шуни таъкидлаш лозим, термоядровий энергетиканинг бизга таниш атом энергетикасига нисбатан муҳим устунликлари мавжуд.

Биринчиси — хавфсизлик. Атом электр станцияларида занжир реакцияси назоратдан чиқиб кетиши ва Чернобил ёки Фукусима фожиаларига ўхшаш ҳолатларга олиб келиши мумкин. Термоядровий реакторда эса вазият аксинча: синтез жараёнини бошлаш жуда қийин, уни барқарор сақлаб туриш эса ундан ҳам мураккаб. Агар бирор носозлик юз берса, реакция шунчаки бир зумда сўниб, ҳеч қандай жиддий оқибатларсиз тўхтайди.

Иккинчи устунлик — экологик тозалик. Оддий атом электр станцияларида минглаб ва ҳатто миллионлаб йиллар давомида хавфли бўлиб қоладиган юқори фаол радиоактив чиқиндилар ҳосил бўлади. Уларни ишончли тарзда изоляция қилиш керак, бу эса атом энергетикаси учун катта муаммолардан бири ҳисобланади.

Хэфэй шаҳридаги термоядровий реактор учун тороидал майдон ҳосил қилувчи ўта ўтказувчан магнит. globaltimes.cn сайти фотосурати

Учинчи устунлик — ёқилғи захираларининг мавжудлиги. Атом электр станциялари учун, аввало, уран керак бўлади. Унинг захиралари чекланган, қазиб олиш ва бойитиш жараёнлари эса мураккаб. Термоядровий синтезнинг асосий таркибий қисмлари — дейтерий ва тритийдир. Дейтерий денгиз сувида кўп миқдорда мавжуд: бир литр сувдан олинадиган энергия юзлаб литр нефть бериши мумкин бўлган энергияга тенг. Тритийни эса реакторнинг ўзида литийдан ишлаб чиқариш мумкин, литий захиралари ҳам етарлича катта. Шунинг учун глобал миқёсда термоядровий энергетика учун ёқилғи деярли туганмас ресурс ҳисобланади.

Тўртинчи устунлик — энергия сиғими. Ёқилғининг бирлик массаси ҳисобига термоядровий синтез ураннинг бўлиниш жараёнига нисбатан бир неча баробар кўпроқ энергия беради.

Табиий савол туғилади: агар барчаси шунчалик истиқболли бўлса, нима учун ҳалигача термоядровий ёқилғига ўтиш ўрнига атом электр станцияларидан фойдаланяпмиз? Қисқача айтганда, сабаби — бу вазифа ҳозиргача техник жиҳатдан ниҳоятда мураккаб бўлиб қолмоқда. Энергия ишлаб чиқариш учун сарфланадиган энергиядан кўпроқ энергия берадиган барқарор ва ўзини ўзи қўллаб-қувватлайдиган реакцияга эришиш жуда қийин. Бундан ташқари, ҳарорати 100 миллион даражадан юқори бўлган ўта қиздирилган плазмани ушлаб туриш ҳам ниҳоятда мураккаб вазифадир. Бошқа ечими осон бўлмаган муаммолар ҳам мавжуд. Бу муаммоларнинг айримлари Хитой ишланмалари туфайли ҳал этилаётган бўлса, айримлари ҳали ҳам долзарблигича қолмоқда. Ишлаб чиқувчиларнинг фикрича, реактор учун магнитлар яратиш бутун лойиҳа муваффақиятининг 80 фоизини ташкил этади. Аммо қолган 20 фоиз ҳам жуда мураккаб вазифалардан иборат.

Эришилган ютуқларга қарамай, термоядровий энергиядан тижорий мақсадларда фойдаланиш ҳали ҳам мураккаб вазифа бўлиб қолмоқда. Агар синовлар муваффақиятли ўтса, кейинги босқичда бутун қурилмани йиғиш ва уни экстремал шароитларда узоқ муддат текшириш ишлари амалга оширилади.

Порохдонларда ҳали ҳам порох бор

Ўз тадқиқотлари ҳақида гапирар экан, хитойлик мутахассислар лойиҳанинг технологик мустақиллигига алоҳида урғу бермоқда. Уларнинг айтишича, барча асосий таркибий қисмлар Хитойнинг ўзида яратилган. Лойиҳа устидаги олти йиллик иш давомида 47 та патент олинган ва 25 та соҳавий стандарт ишлаб чиқилган. Маълум бўлишича, хитойликлар учун ишланманинг мустақил яратилгани термоядровий реактор яратиш йўлидаги сакрашнинг ўзи каби муҳим аҳамиятга эга.

Хорижий ОАВлар таянаётган асосий мақола «Жэньминь Жибао» газетасининг инглиз тилидаги версиясида эълон қилинган. Бу рамзий аҳамиятга эга ҳолат бўлиб, Хитойнинг халқаро майдондаги ўзини намоён этиш сиёсати билан боғлиқ. Хитой раҳбарияти мамлакат илм-фанидаги янги ютуқлар ҳақида имкон қадар кўпроқ одамлар билишини истайди ва бу маълумотларни инглиз тилида ҳам тақдим этмоқда. Хитой шу орқали у нафақат пойабзал тикиш устахонаси, балки компьютерларни йиғиш заводи сифатида ҳам қаралишдан анча илгарилаб кетганини, юқори технологик тараққиёт босқичига ўтганини яна бир бор кўрсатмоқда.

Сўнгги йилларга қадар хорижлик танқидчилар хитойликларга шундай савол бериб келишган: ипак, компас, қоғоз, китоб босиш ва порохдан ташқари — улар ҳам қадим замонларда яратилган — сизлар аслида нимани ихтиро қилдингиз? Хитой халқининг ижодий салоҳияти ва муҳандислик қобилиятлари ўтмишда қолгани, бугун эса улар фақат бошқалар томонидан яратилган нарсаларни такрорлашга қодир экани ҳақида бир неча бор ишоралар қилинган.

Айнан шу сабабли ҳозир хитойликлар фақат илм-фан ва технология билан шуғулланиб қолмаяпти: улар бутун дунёга Хитойдаги «порохдонларда ҳали ҳам порох борлигини», яъни мамлакат нафақат кўп нарсага қодир эканини, балки бутун дунёни ортда қолдириши мумкинлигини исботлашга ҳаракат қилмоқда. Ҳар ҳолда, сўнгги йиллардаги уларнинг пиар фаолиятини шундай тушуниш мумкин. Тан олиш керакки, бундай даъволар учун маълум асослар ҳам бор: Хитой Халқ Республикаси ўзининг илмий ва технологик ютуқлари ҳақида мунтазам равишда хабар бериб бормоқда. Аммо сенсацион баёнотлар — бир масала, ҳақиқий натижалар эса бутунлай бошқа масаладир.

Масалан, 2025 йилда хитойликлар Zhulong-1 ядровий батарея прототипини катта шов-шув билан тақдим этган эди. Унинг ихтирочилари таъкидлашича, ушбу ихтиро минглаб йил давомида барқарор ишлаш қобилиятига эга. Бироқ амалиётда вазият анча камтарона экани маълум бўлди. Хусусан, қурилманинг мутлақ қуввати жуда паст экани аниқланди. Шу сабабли ундан фақат барқарор, аммо жуда кам қувват талаб қиладиган қурилмаларда фойдаланиш мумкин. Шунингдек, бошқа жиҳатлар ҳам мавжуд бўлиб, улар Хитой ядровий батареясини фантастик кашфиётлар қаторида эмас, балки маълум истиқболга эга бўлган ихтиролар тоифасига ўтказади. Шуниси диққатга сазоворки, кейинги версия — Zhulong-2 — 2025 йил охири ёки 2026 йил бошида тақдим этилиши режалаштирилган бўлса-да, ҳозирча у намойиш этилмаган.

Хэфэй шаҳрида юқори ҳароратли ўта ўтказувчан марказий соленоид ғалтагининг синов жараёни кузатилмоқда. people.cn сайти фотосурати

Хитойнинг илм-фан ва технология билан муносабатларидаги яна бир йўналиш — ихтирони бошқалар яратади, хитойликлар эса уни оммавий ишлаб чиқариш ва кенг кўламда қўллаш йўлини топадиган ҳолатдир. Масалан, бу ҳолат эгилувчан ўта юпқа олмос плёнкалари билан боғлиқ жараёнда кузатилган. Албатта, ишлаб чиқариш масалалари жуда муҳим, аммо бу ерда биринчи ихтиро қилиш ҳуқуқи хитойликларга тегишли эмас: улар плёнкаларнинг ўзини эмас, балки уларни тайёрлаш усулини ишлаб чиққан.

Маълумки, хитойликлар коинотни ўзлаштириш, сунъий интеллект, робототехника ва бошқа соҳаларда катта ютуқларга эришмоқда. Аммо кўп ҳолларда бундай ихтироларнинг ўзи уларга тегишли эмас, балки хитойликлар мавжуд технологияларни такомиллаштиради. Ёки, ядровий батарея мисолида бўлгани каби, бу ихтироларнинг самарадорлиги ҳали тўлиқ исботланмаган.

Охирги ҳолатда хитойликлар рус мақолидаги «ҳали сакрамай туриб, “гоп” деб юбориш» ҳолатига йўл қўймоқда, дейиш мумкин. Улар ғоя ва ихтироларни оммалаштиришда жуда муваффақиятли бўлган Илон Маск услубидан фойдаланмоқда, деб айтиш мумкин. Бироқ бу ерда муҳим бир жиҳат бор: Маск ишлаган муваффақиятли ихтиролар, одатда, унгача яратилган технологияларга асосланган эди. Масалан, бу коинот парвозлари ёки электромобилларга тааллуқли. Илон Маскнинг ўзининг мутлақ оригинал ғоялари эса кўпинча илмий асосланмаган ёки амалга ошириш қийин бўлган лойиҳалар бўлиб чиққан. Бундай лойиҳалар қаторига Hyperloop концепциясини киритиш мумкин. 2012 йилда Маск ўта тезкор транспорт тизими ғоясини тақдим этган эди: капсулалар деярли вакуум ҳолатидаги қувурлар ичида (қисман магнит левитацияси, қисман аэродинамик ёстиқ ҳисобига) йўловчи самолёт тезлигидан юқори тезликда ҳаракатланиши керак эди. Аммо амалиётда бу вазифани тўлиқ амалга оширишнинг уддасидан чиқилмади.

Ҳамма хитойликлар ҳам айғоқчи эмас

Қарийб юз йил муқаддам Совет Иттифоқида «Ихтирочи ва рационализатор» журнали нашр этила бошлаган эди. Журнал номи икки хил фаолият турини англатарди ва улар ўртасидаги фарқ яққол кўриниб туради. Ихтирочи мутлақо янги техник ечим яратади, рационализатор эса мавжуд ечимни такомиллаштиради ва уни самаралироқ қилади. Учинчи минг йилликда хитойликлар олдида муҳим савол пайдо бўлди: улар жасоратли ғоялар ва ижодий мустақилликка қодир ихтирочиларми ёки бошқалар изидан борувчи рационализаторларми? Хитойликлар эса бутун дунёга нафақат ихтирочи, балки дунёдаги энг яхши ихтирочилардан бири эканини исботлашга қарор қилди. Шунинг учун «Сунъий қуёш» каби лойиҳаларда Хитой вакиллари технологик жиҳатдан бошқа давлатларга боғлиқ эмаслигини алоҳида таъкидлайди.

Амалиётда бу тўлиқ шундай бўлмаслиги ҳам мумкин, чунки халқаро меҳнат тақсимоти ҳали ҳеч ким томонидан бекор қилинмаган. Аммо асосий масала бу эмас — муҳим жиҳати ўз мустақиллиги ва бошқаларга боғлиқ эмаслигини намойиш этишдир. Бироқ баёнотлар ҳар доим ҳам ҳақиқий ҳолат билан бир хил бўлавермайди.

Хитойликларнинг кашфиётлар ва ихтиролар соҳасидаги мавқеидаги иккиланишли жиҳатни Трамп даврида АҚШ томонидан хитойлик талабалар ва аспирантларга кириш визаларини беришни чеклаш ҳолатлари ҳам кўрсатиб беради. Бу, аввало, америкаликлар фикрича, «ҳарбий-фуқаролик бирлашуви» деб аталувчи стратегияни амалга ошираётган Хитой ташкилотлари билан боғлиқ бўлган шахсларга тааллуқли бўлган. Бунда асосий зарба миллий хавфсизлик учун сезгир соҳаларда тадқиқот олиб бораётган аспирантлар ва олимларга қаратилди: сунъий интеллект, аэрокосмик муҳандислик, ярим ўтказгичлар, робототехника, илғор ишлаб чиқариш технологиялари ва квант ҳисоблашлар.

Нега хитойликлар бундай чекловларга дуч келди? Жавоб оддий — илмий-техник айғоқчиликка қарши кураш сабабли. Албатта, бу маълум маънода ортиқча шубҳаланишдек кўриниши мумкин, чунки барча хитойлик талабалар ва тадқиқотчилар айғоқчи эмас. Бироқ умуман олганда, масала биринчи қарашда кўринганидан мураккаброқ. Ҳа, барча хитойликлар айғоқчи эмас. Аммо хитойликларнинг аксарияти ўз ватанига катта ватанпарварлик ҳисси билан муносабатда бўлади. Бу — биринчи жиҳат. Иккинчи жиҳат — Хитой манфаатларига хизмат қилса, айғоқчиликка нисбатан салбий муносабат ҳар доим ҳам кучли эмас. Шу боис, агар Хитой разведкаси оддий фуқародан хорижда мамлакат манфаатлари учун бирор иш қилишни сўраса, кўпчилик бундай илтимосга иккиланмасдан рози бўлиши мумкин, деган қараш мавжуд.

Бу қандайдир алоҳида маккорлик эмас, балки «ўзимизники — бегона» деган қарама-қаршилик муҳим ўрин тутадиган ижтимоий-психологик хусусиятлар билан боғлиқ ҳолатдир.

Хэфэй шаҳрида тадқиқотчилар юқори ҳароратли ўта ўтказувчан марказий соленоид ғалтагини синовдан ўтказиш платформасини текширмоқда. people.cn сайти фотосурати

Икки томонлама кўприк

XX асрнинг 90-йилларидан бошлаб хитойликларнинг хорижда оммавий таълим олиши одатий ҳолга айланди ва бу Хитойнинг янги илмий-техник мактабини ривожлантириш учун асос яратди. Қизиқ жиҳати шундаки, 2000-йиллар бошида Хитой хорижда таҳсил олган талабаларни мамлакатга қайтишга мажбур қилувчи қоидаларни ва беш йиллик мажбурий ишлаш талабини бекор қилди. Бу, аввало, хорижда ўз маблағи ҳисобидан ўқиганлар учун амал қилди. Бу ҳам жуда кўрсаткичли ҳолатдир.

Нега Хитой раҳбарияти талабалар оммавий равишда Ғарбда қолиб кетишидан қўрқмади? Биринчидан, Хитойда либераллашув жараёнлари юз берди, яхши маълумотли инсонлар учун янги имкониятлар очилди. Шу боис хитойликлар ватанга мажбурият ёки босим туфайли эмас, балки янги имкониятлар сабаб қайта бошлашди. Иккинчиси ва энг муҳими — бу хитойликнинг ватанпарварлиги. Хитойликларнинг ўзлари бу туйғуни тасвирлашда резина арқон образидан фойдаланади: унинг бир учи хитойлик қалбига, иккинчи учи эса Хитойнинг ўзига боғланган. Хитойлик Ватанидан қанча узоқлашса, бу «резина арқон» уни яна шунчалик куч билан ортга тортади. Бироқ хитойлик Ғарбда қолиб кетса ҳам, бу Хитой учун фақат зарар эмас. Бундай инсон Хитойнинг табиий таъсир воситасига айланади. Уларни «хуацяо» деб аташади — Хитойга олиб борувчи кўприк. Бу «кўприк» орқали икки томонга ҳам пул, ғоялар, маълумотлар ва Хитой учун зарур бўлган бошқа ресурслар ҳаракат қилиши мумкин.

Ҳа, идеал ҳолатда хитойликлар барча нарсани ўзлари ихтиро қилишни ва барча кашфиётларни мустақил амалга оширишни истайди. Аммо бу ҳар доим ҳам уддаланмаса — бу ҳам катта муаммо эмас: ҳеч бўлмаса, атрофдагилар бу шундай деб ўйлаши мумкин. Шунга қарамай, улкан моддий ва инсон ресурслари туфайли Хитой барибир аста-секин муҳандислик ва технология соҳаларида илғор позицияларга чиқмоқда. Охир-оқибат, етарлича маблағ бўлса, бу унчалик қийин эмас: инсон ўзи ўйлаб топа олмаган нарсани ҳар доим сотиб олиши мумкин. Бундан ташқари, Трамп ёқтирмайдиган илмий-техник айғоқчилик масаласи ҳам ҳали йўқолгани йўқ.

Ҳар қандай ҳолатда ҳам, айрим қийинчиликларга қарамай, Хитой олдинга ҳаракат қилмоқда ва шубҳасиз, муҳим илмий кашфиётларни амалга оширади. Эҳтимол, термоядровий энергия ишлаб чиқаришни ҳам йўлга қўяр — 2030 йилда бўлмаса, 2040 йилда. Бироқ бу ҳолатдан ҳаддан ташқари қувонишимиз шарт эмас. Чунки Хитойнинг илмий ютуғи бутун инсониятга эмас, балки муайян бир давлатга тегишли бўлади. Хитой Халқ Республикаси шунчаки беғараз хайрия билан шуғулланмайди ва ўз кашфиётларини бошқалар билан осонгина бўлишмайди. Бу эса Ғарб ҳам, бутун дунё ҳам хотиржам бўлиб қолмаслиги кераклигини англатади. Хитойнинг яхши ниятига умид қилиш ўрнига, илм-фан ва технология тараққиёти каби муҳим соҳада орқада қолмаслик учун барча чораларни кўриш зарур.