Тожикистонда Роғун сув омборининг ишга туширилиши Амударёнинг қуйи оқимидаги ноёб экотизимлар деградациясини 60-100 йилга узайтиради. Бу ҳақда «Чегара билмас дарёлар» (Rivers without Boundaries) халқаро экологик коалицияси ўзининг «Кўзларни катта юмиб: Роғун ГЭСининг трансчегаравий ва кумулятив асоратларини эътиборсиз қолдириш» ҳисоботида таъкидлади.
Мутахассислар улкан гидроэлектростанция (ГЭС) лойиҳасининг трансчегаравий таъсирини баҳолаш Жаҳон банкининг экологик ва ижтимоий стандартларига тўлиқ мос келмайди ва фундаментал камчиликларга эга деган хулосага келишди. Ҳисоботда баҳолаш 2014 йилдаги эскирган маълумотлар ва статик сценарийларга асосланганлиги таъкидланган. Ушбу сценарийлар иқлим ўзгариши динамикасини ёки Амударё ҳавзасидаги ҳақиқий гидрологик шароитларни ҳисобга олмайди.
Экологлар Роғун ГЭСи лойиҳасини ишлаб чиққанлар асосий ташқи омилларни эътиборсиз қолдирганига ишора қиладилар. Улар орасида Афғонистондаги Қўш-Тепа каналининг қурилиши бор, бу минтақанинг сув балансига сезиларли таъсир кўрсатади.
Мутахассисларнинг фикрига кўра, Роғун сув омборининг ишлаши мавжуд оқим режимини мустаҳкамлайди, бу эса қуйи оқим экотизимларига зарарли. Улар орасида ЮНEСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган «Йўлбарс жарлиги» қўриқхонаси бор.
«Таъсирни баҳолаш муаллифлари таҳлилдан энг ўткир ва ноқулай сценарийларни чиқариб ташлаб, кўзларини катта юмиб ҳаракат қилишни танладилар», —дейди «Чегара билмас дарёлар» (РФда хорижий агент сифатида тан олинган) коалициясининг халқаро координатори. Унинг таъкидлашича, дунёдаги энг баланд тўғоннинг таъсири нейтрал деган даъво кумулятиф таъсирни баҳолаш мантиғига зид келади.
«Атроф-муҳитга зарарли чиқиндилар ва сунъий сув тошқинлари бўйича қатъий мажбуриятларни бажармасдан, лойиҳа ноёб табиий тизимларнинг деградациясини бутун бир асрга узайтиради, бу эса халқаро молия институтларининг экологик тамойилларини тўғридан-тўғри бузишдир», — дейди Симонов.
Ҳисоботда Рамсар конвенцияси билан ҳимояланган Амударё дельтасининг биологик хилма-хиллиги ва ботқоқликларига хавф туғдирадиган хавфларга алоҳида урғу берилган. Роғун ГЭСи таъсирини баҳолашда қуруқ даврларда ушбу муҳим ҳудудларга сув оқимини кафолатлашнинг аниқ механизмлари йўқ. Коалиция мутахассислари қуйи оқим мамлакатларида жамоатчилик ва манфаатдор томонлар билан маслаҳатлашув жараёнида жиддий камчиликларни қайд этмоқдалар. Бу эса лойиҳанинг ижтимоий мақбуллиги бўйича эришилган хулосаларнинг қонунийлигини шубҳа остига қўяди.
«Биз қуйи оқим аҳолиси ва экотизимлари манфаатларини эътиборсиз қолдиришнинг хавотирли тенденциясига гувоҳ бўлмоқдамиз», — деб таъкидлайди «Чегара билмас дарёлар» коалициясининг минтақавий координатори Александр Колотов.
Унинг сўзларига кўра, лойиҳанинг Ўзбекистон ва Туркманистондаги таъсир зонасида маслаҳатлашувлар ўтказилмаган. Мавсумий оқимни қайта тақсимлаш ва Қўш-Тепа каналининг ишга туширилиши билан боғлиқ хавфлар бутунлай эътибордан четда қолган.
«Бу минтақанинг энг йирик инфратузилма лойиҳаси трансчегаравий ҳамкорликнинг мустаҳкам пойдеворисиз ва қўшни давлатлар фикрларини ҳисобга олмасдан олдинга силжиб бораётганида хавфли прецедент яратади», — дейди Колотов.
Вазиятни ҳал қилиш учун «Чегара билмас дарёлар» коалицияси бутун Амударё ҳавзаси учун кенг қамровли Стратегик экологик баҳолаш (СЭБ) ўтказишни тавсия қилади. Экологлар қонуний жиҳатдан мажбурий оқимларни бошқариш режаларини ишлаб чиқиш зарурлигини таъкидламоқдалар. Буларга иқлим ўзгаришига мослашиш ва биологик хилма-хилликни сақлаш бўйича чоралар кириши керак.
Мутахассислар таъсирни баҳолаш ёндашувларини тубдан қайта кўриб чиқмасдан ва зарарни камайтириш ва компенсация механизмларини жорий қилмасдан, Роғун ГЭСи лойиҳаси Марказий Осиёда узоқ муддатли экологик ва ижтимоий кескинлик манбаига айланиши мумкинлигини таъкидлайдилар.
ℹ️ Роғун ГЭСи Тожикистоннинг энг йирик энергетика лойиҳасидир. Унинг лойиҳавий қуввати 3600 МВтни ташкил этади ва олтита гидроэлектростанция йилига 13,1 миллиард кВт/соатдан ортиқ энергия ишлаб чиқаради. Ҳозирда ҳар бири 600 МВт қувватга эга иккита блок ишламоқда. ГЭС қурилишининг барча босқичларини 2031 йил охирига қадар якунлаш режалаштирилган. Бунинг учун тахминан 6,29 миллиард доллар керак бўлади.
2008-2024 йиллар давомида Тожикистон Роғун ГЭСи қурилиши учун 42,5 миллиард сомоний (тахминан 4 миллиард доллар) ажратган. 2024 йил декабрь ойида Жаҳон банки қурилишни якунлаш дастурининг биринчи босқичи учун 350 миллион долларлик грантни тасдиқлади. Бу жараёнда Саудия Арабистони тараққиёт фонди, Осиё инфратузилмавий инвестициялар банки (ОИИБ) ва бошқа бир қатор институтлар ҳам иштирок этди.
