Эронлик хонанда, анъанавий форс мусиқасининг профессионал ижрочиси Хива Сайфизода «коррупция ва фоҳишаликни рағбатлантириш» айблови билан тўрт йиллик озодликдан маҳрум қилиш жазосига ҳукм қилинди. Жиноий ишга Теҳрондаги «Руберу» маданий марказида бўлиб ўтган, хонанда аралаш аудитория олдида анъанавий эрон мусиқасини ижро этган чиқиши сабаб бўлган.
Сайфизода ҳукм ҳақида ўзи хабар берди. 19 август куни у видео-мурожаатини эълон қилиб, биринчи инстанция суди уни айбдор деб топганини айтди. Хонанда қарорга рози эмаслигини ва адвокати билан биргаликда уни апелляция судида шикоят қилиш ниятида эканини таъкидлади.
Сайфизоданинг асосий саволи айбловнинг ўзи қандай ифодаланганига тааллуқли. Эълон қилинган видеода у суд айнан қайси ҳаракатларини «коррупция ва фоҳишаликни рағбатлантириш» деб баҳолаганини сўрайди. Қўшиқчининг айтишича, ўша чиқиши вақтида у эрон вокал мусиқасини ижро этган ва форс адабиётининг энг машҳур мумтоз шоирларидан бири — Саъдийнинг бир нечта шеърларини ўқиган.
«Саъдийнинг шеърларини ўқиш ва эрон мусиқасини ижро этиш қандай қилиб коррупция ва фоҳишаликни рағбатлантиришга мисол бўлиши мумкин?» — деб сўрайди у ўз мурожаатида.
Бу воқеа 2025 йил 27 февралда бошланган. Сайфизода Теҳрондаги «Руберу» маданий мажмуасида чиқиш қилган. Концерт вақтида хавфсизлик кучлари бино ичига кириб, концертни тўхтатган. Қўшиқчи айнан ижро вақтида қўлга олинган. Инсон ҳуқуқлари ҳимояси билан шуғулланувчи манбаларга кўра, у тадбирда қўлга олинган бир нечта иштирокчидан бири бўлган.
Чиқишнинг ўзига хос жиҳати шунда эдики, Сайфизода эркаклар ҳам бўлган аудитория олдида яккахон ижрочи сифатида қўшиқ куйлаган. Айнан аёлнинг эркаклар олдида якка тарзда қўшиқ куйлаши Эрон Ислом Республикасида аёлларнинг мусиқий фаолиятининг энг қаттиқ чекланадиган шаклларидан бири бўлиб қолмоқда.
1979 йилги инқилобдан сўнг Эрон ҳукумати аёлларнинг омма олдида қўшиқ куйлашига чекловлар жорий этган. Амалда аёллар мусиқа билан шуғулланиши ва ансамбллар таркибида чиқиш қилиши мумкин, бироқ аралаш аудитория олдида якка тарзда ижро этиш ҳамон тақиқланган ёки амалиётда бундай чиқишларни ўтказиш жуда мураккаб.
Сайфизода ҳолатида вазият янада мураккаб бўлган. Қўлга олинганидан сўнг ҳокимият вакиллари нафақат аёлнинг якка тарзда қўшиқ куйлагани, балки тадбир гўёки зарур рухсатсиз ўтказилгани ҳақида ҳам гапирган. Шунинг учун амалдаги ҳукмни юридик жиҳатдан шунчаки «эркаклар олдида қўшиқ куйлагани учун тўрт йил» деб таърифлаш мумкин эмас. Ҳукм асосланган расмий модда — «коррупция ва фоҳишаликни рағбатлантириш».
Бироқ, Сайфизода бундай ҳуқуқий таснифга асос бўлган айнан қайси ҳаракатни назарда тутилаётганини тушунмаётганини айтади. Унинг видео-мурожаатида анъанавий мусиқа ва Саъдий шеърларини бир неча дақиқа ижро этиш қандай қилиб жиноят деб топилгани ҳақида савол янграйди. Қўшиқчи иш апелляция судида «қонун ва иш материаллари асосида» кўриб чиқилишига умид қилаётганини таъкидлайди.
Қўшиқчининг баёноти пайдо бўлганидан кейинги куни унга Эрон Мусиқа уйи ҳам муносабат билдирган. Унинг раҳбари Ҳамидреза Нурбахш аёлларнинг қўшиқ куйлаши масаласига ниҳоят нуқта қўйиш кераклигини айтган. Чунки ижрочи аёллар билан боғлиқ суд ишларининг доимий равишда такрорланиши амалдаги тартибга солиш тизими ҳатто мусиқа соҳаси вакилларининг ўзига ҳам аниқ жавоб бермаётганини кўрсатади.
Сайфизода билан боғлиқ ҳолат Эронда аёл мусиқачиларга босимнинг янги кучайиши фонида юз бермоқда. Энг машҳур мисоллардан бири хонанда Парасту Аҳмадий бўлиб, у 2024 йил охирида ҳижобсиз концерт берган эди. 2026 йил июнь ойида суд уни ва мусиқа жамоаси аъзоларини 74 дарра уришга, шунингдек, мамлакатдан чиқиш ва профессионал фаолият билан шуғулланишга чекловлар билан жазолагани ҳақида хабар берилди.
Бироқ, Сайфизода иши Аҳмадий воқеасидан фарқ қилади. Унинг чиқиши олдиндан эълон қилинган сиёсий акция бўлмаган. Гап анъанавий мусиқа ҳақида борган, хонанда эса ўз тушунтиришларига кўра, форс маданиятининг мумтоз асарларини ижро этган. Энди айнан шу чиқиш унга тўрт йиллик қамоқ жазоси тайинланишига асос бўлди.
Ҳукм ҳозирча якуний кучга кирмаган: гап биринчи инстанция судининг қарори ҳақида кетмоқда. Сайфизода унга апелляция бериш ниятида. Бироқ ҳозирнинг ўзидаёқ унинг иши Эронда аёлнинг оммавий чиқиши қандай қилиб маданий тадбирдан жиноий ишга айланиши ва кўп йиллик қамоқ жазоси билан якунланиши мумкинлигининг навбатдаги мисолига айланди.
