БРИКС «Глобал Жануб»нинг овози бўлишга даъвогарлик қилмоқда, аммо ички зиддиятлар туфайли Ғарбнинг иқтисодий институтларига тўлақонли муқобил бўла олмаяпти. Бундай фикрни Британия халқаро муносабатлар институти эксперти Дэвид Лубин «Вот Так» телеканалига берган интервьюсида маълум қилди. Бошловчи Александр Папко билан суҳбат «Горизонт событий» дастурида эфирга узатилди ва видео билан бирга матн шаклида ҳам эълон қилинди.
Лубин БРИКСнинг кўлами ва уюшқоқлигини бир-биридан фарқлашни таклиф қилади. БРИКС мамлакатлари аҳолининг ва жаҳон иқтисодиётининг улкан улушини ташкил этади, аммо бирлашма ҳамон «алоҳида қисмлар йиғиндиси» бўлиб қолмоқда. Бир томондан, унинг таркибида Ғарбга очиқдан-очиқ душманлик билан қарайдиган Эрон ва Россия бор. Иккинчи томондан эса Ғарб тарафдори ҳам, унга қарши ҳам бўлмаган Ҳиндистон ва БАА мавжуд. Эксперт Ҳиндистон ва Хитой ўртасидаги кескинликни ҳам алоҳида омил сифатида кўрсатади. Янги Деҳли ва Пекин ўртасидаги муносабатлар анча илиқлашган: чегара очилган, авиақатновлар йўлга қўйилган, савдо ҳажми ошган. Бироқ экспертнинг сўзларига кўра, икки мамлакат ўртасидаги туб зиддиятлар бирлашманинг янада яхлит тузилмага айланишига тўсқинлик қилмоқда. У, шунингдек, Эрон ва БАА, Миср ва Эфиопия ўртасидаги низоларни ҳам қайд этади. Лубин таъкидлашича, БРИКС «Глобал Жануб»нинг ягона вакили бўла олмайди, чунки унинг аъзоларининг иқтисодиёти, сиёсий тузумлари ва мақсадлари бир-биридан кескин фарқ қилади.
Унинг фикрича, бу мамлакатларни бирлаштириб турган жиҳат — халқаро қоидаларни шакллантиришда кўпроқ таъсирга эга бўлиш истагидир.
Лубин бунинг сабабини иқтисодий яқинлашувда кўради. 2002 йилда Хитойнинг аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМи G7 мамлакатлари даражасининг 5 фоизидан ҳам кам эди, бугун эса мазкур кўрсаткичнинг чорак қисмидан ошади. Эксперт буни киноя деб атайди: бундай натижага АҚШ ва «еттилик» илгари сурган глобаллашув туфайли эришилди.
Эксперт «еттилик»нинг ўз ҳолати ҳақида ҳам алоҳида фикр билдиради. Унинг баҳолашича, Дональд Трампнинг 2025 йил январь ойида Оқ уйга қайтиши G7ни бирлаштириб турган иккита «омил» — умумий қадриятлар ва АҚШнинг мудофаа кафолатларини заифлаштирди. Лубин тушунтиришича, бунинг оқибатида Ғарбнинг санкциявий босими мувофиқлаштирилган хусусиятини йўқотди. У 2025 йилда Вашингтон ва Жанубий Африка Республикаси (ЖАР) ўртасидаги муносабатлар ёмонлашганини мисол қилиб келтиради. АҚШ бир ўзи ҳаракат қилиши мумкин эди, аммо Буюк Британия, Европа Иттифоқи ёки Япониянинг унга қўшилишини энди кутиб бўлмасди. Эксперт бу фарқни мувофиқлаштирилган босим ва «бир томонлама калтак» ўртасидаги тафовут сифатида ифодалайди.
Лубин ривожланаётган мамлакатларнинг ХВЖ ва Жаҳон банкидан норозилигини бир неча сабаб билан изоҳлайди. Ҳар икки ташкилотнинг бош қароргоҳлари Вашингтонда жойлашган бўлиб, АҚШ муҳим қарорлар бўйича овозларнинг блокловчи пакетга эга. Бундан ташқари, АҚШнинг пул-кредит сиёсати ривожланаётган мамлакатларга капиталнинг кириб келиши ва улардан чиқиб кетишини белгилаб беради. 2022 йил февраль ойидан кейин Россия активларининг музлатилиши ҳам норозиликни кучайтирди. Экспертнинг сўзларига кўра, бу ҳолат олтинга бўлган талабнинг ошишига олиб келди.
Шунга қарамай, Лубин Россия сиёсатчилари ва экспертлари эълон қилаётган дедолларлаштириш жараёнини муваффақиятсиз деб ҳисоблайди.
Унинг таъкидлашича, жаҳон бозорларидаги битимларнинг қарийб 90 фоизида доллар иштирок этади. Эфиопия бирри ва Ҳиндистон рупияси каби кўплаб валюта жуфтликлари учун эса тўғридан-тўғри бозор мавжуд эмас. Бундан ташқари, Хитой юань билан рақобатлашадиган ягона БРИКС валютасини қўллаб-қувватлаши даргумон. Айни пайтда юаннинг мавқеи мустаҳкамланиб бормоқда: Хитой ташқи савдо операцияларининг қарийб 35 фоизи юанда ҳисоб-китоб қилинади, 2018 йилда эса бу кўрсаткич 10–15 фоизни ташкил этган. Бироқ, эксперт таъкидлашича, иқтисодий қудратлар ўртасидаги мувозанат миллий валюталарнинг мавқеига нисбатан анча тез ўзгармоқда.
Лубиннинг баҳолашича, Янги тараққиёт банки ҳам ХВЖ ва Жаҳон банкининг ўрнини боса олмайди. Унинг кредит портфели қарийб 35 миллиард долларни ташкил этади. Кредитларнинг тахминан ярми Хитой ва Ҳиндистон ҳиссасига тўғри келади, қарзларнинг қарийб 60 фоизи эса долларда ифодаланган. Россиянинг Украинага бостириб киришидан кейин, 2022 йил март ойида банк Россиядаги операцияларини тўхтатган. Хитой эса АҚШнинг иккиламчи санкцияларидан хавотирлангани сабабли эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилмоқда.
Лубин Россия расмийларининг БРИКСда Россиянинг «интеллектуал етакчилиги» ҳақидаги баёнотларига ҳам шубҳа билан қарайди. Унинг сўзларига кўра, бундай етакчилик иқтисодий етакчиликдан келиб чиқади, БРИКСда эса иқтисодий қудрат Пекин қўлида. Россия кун тартибига таъсир кўрсатиши мумкин, аммо Лубиннинг фикрича, мақсадларни белгилаш борасидаги ҳақиқий ҳокимият Хитойга тегишли.
Эксперт яна бир далил сифатида савдо кўрсаткичларини келтиради: БРИКС мамлакатлари ташқи савдо айланмасининг атиги 20 фоизи блок ичидаги савдога тўғри келади, қолган 80 фоизи эса Европа Иттифоқи ва АҚШ ҳиссасига тўғри келади. Таққослаш учун, Европа Иттифоқида ички савдо улуши 60 фоиздан ошади. Лубиннинг БРИКСнинг келажагига доир прогнози қуйидагича: сентябрь ойида Нью-Деҳлида бўлиб ўтган саммит ҳам кўрсатишича, БРИКС сақланиб қолади ва кенгайишда давом этади, бироқ зиддиятлар барҳам топмайди. Жаҳон савдоси истиқболларини эса у оптимистик баҳолайди. 2025 йилда жаҳон савдосининг жисмоний ҳажми тахминан 4,5 фоизга ўсган, 2026 йил бошида эса ўсиш суръати тезлашган.
