«Ҳакан ва Билге» Туркистонга йўл олмоқда

2026 йил август ойининг охирида Туркия Миллий таълим вазирлиги «туркий дунё» ҳақида иккита янги ўқув қўлланмасини тақдим этди. Улардан бири бошланғич синф ўқувчилари учун мўлжалланган «Ҳакан ва Билгенинг туркий дунё бўйлаб саёҳати» номли иллюстрациялашган китоб, иккинчиси эса юқори синф ўқувчилари учун «Туркий дунё маданий атласи: Билге ва Ҳаканнинг замонлар оша саёҳати» номли атласдир. Anadolu агентлиги аниқлашича, ҳар икки қўлланма 2026/2027 ўқув йили бошида оддий дарсликлар билан бирга мактаб ўқувчиларига бепул тарқатилади. Уларнинг рақамли версиялари эса EBA таълим платформаси ва вазирликнинг бошқа ресурсларида жойлаштирилади, деб хабар беради Türkiye Gazetesi.

Ҳакан ва Билге кимлар? Улар ҳақиқий тарихий шахслар эмас, балки айнан ушбу таълим лойиҳаси учун ўйлаб топилган ака-ука эмас, ака-сингил қаҳрамонлардир. Türkiye Gazetesi келтирган вазирлик тавсифига кўра, бошланғич синфлар учун мўлжалланган китобда икки бола бобоси уларга хат ва сирли атлас қолдирганидан сўнг «туркий дунё» мамлакатлари бўйлаб саёҳатга чиқади. Уларнинг саргузаштлари билимлар тўғридан-тўғри берилмайдиган, балки қаҳрамонларнинг қизиқиши, саволлари ва кузатувлари орқали етказиладиган ҳикоя шаклида қурилган.

Юқори синф ўқувчилари учун мўлжалланган атласда воқеалар янада мураккаблашади: Билге ва Ҳакан бобосининг кутубхонасидан ўрта аср филологи Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк» асаридаги туркий дунё харитасини топадилар ва аждодлари қолдирган хатга амал қилиб, Олтойдан Адриатика денгизигача бўлган 15 та йўналиш бўйлаб саёҳатга чиқадилар. Саёҳат Ахлат, Боку, Ашхобод, Самарқанд, Бишкек, Ўтюкен ва Мостар орқали ўтади. Атлас анимация, видеолар, интерактив хариталар ва виртуал саёҳатларга олиб борувчи QR-кодлар билан таъминланган. Шунингдек, мактаб ўқувчилари учун «Туркий ўзлик» номли алоҳида илова яратилган бўлиб, унда улар бажарилган топшириқларни белгилаб боришлари мумкин, деб қайд этади TRT Avaz телеканали.

Ҳар икки нашрга сўзбоши ёзган Туркия Таълим вазири Юсуф Текин туркий дунёни умумий тарих ва маданий мерос бирлаштириб турган «катта оила» деб атайди ва ёш китобхонларга бевосита мурожаат қилади: «Хариталарда чизилган чегаралар қалблардаги қадимий ришталарни узишга қодир эмаслигини унутманг», — дейилади T24 нашри келтирган матнда. Вазирнинг сўзларига кўра, қирғиз даштида янграйдиган қобиз садолари, анатолия қўшиғи, ўзбек паловининг тафти, Ўрхун битикларидаги насиҳатлар ва Мустафо Камол Отатуркнинг ёшларга мурожаатидаги қатъият — «бир илдиз ва бир руҳдан озиқланади».

Ушбу ўқув материалларининг пайдо бўлиши алоҳида бир воқеа эмас, балки Туркия Таълим вазирлиги 2024 йилдан буён «Туркия асри таълим модели» (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli) янги таълим концепцияси доирасида амалга ошираётган анча кенг кўламли тил ва мафкуравий ислоҳотларнинг давомидир. Ушбу концепция доирасида «Марказий Осиё» тушунчаси тарих фанининг мактаб дастуридан бутунлай чиқарилиб, «Туркистон» сўзи билан алмаштирилди. Бу ҳақда вазир Текин 2025 йил октябрь ойида очиқ баёнот берган эди:

«Биз ўқув дастурида “Марказий Осиё” тушунчасини “Туркистон” атамаси билан алмаштирдик. Бу туркий дунёни бўлиб кўрсатадиган ифодалардан онгли равишда воз кечишимизни англатади», — дея унинг сўзларини Anadolu агентлиги келтирган.

2026 йил май ойида Туркия оммавий ахборот воситалари терминологиядаги бошқа ўзгаришлар ҳақида ҳам хабар берди: «салиб юришлари» «салибчилар босқинлари»га, «географик кашфиётлар» «мустамлакачилик сиёсати»га, Византия эса «Шарқий Рим»га айлантирилди, деб ёзади Yeni Şafak. 2026 йил июнь ойида Қозоғистоннинг Туркистон шаҳрида бўлиб ўтган Туркий давлатлар ташкилотига аъзо мамлакатлар таълим вазирлари учрашувида Текин, шунингдек, ташкилотга аъзо барча давлатларга, жумладан, тан олинмаган «Шимолий Кипр Турк Республикаси»га мактаб ўқувчиларининг дарсдан ташқари таълим сафарлари учун алоҳида «Туркистон бўйлаб турлар ва саёҳатлар қўлланмаси»ни тайёрлаш бошланганини маълум қилди, деб хабар берди Eskişehirliyiz портали.

«Туркистон» сўзини қўллашни расмий асослаш тарихий-географик далилларга таянади: тадқиқотчи Меҳмет Фотиҳ Озтарсу The Diplomat нашри учун ёзган таҳлилида таъкидлашича, мазкур атама ҳақиқатан ҳам XIX асрда Россия томонидан минтақани босиб олишга қадар туркий халқлар яшаган ҳудудларни — ҳозирги Қозоғистон, Қирғизистон, Ўзбекистон, Туркманистон ва Хитойнинг Шинжон ҳудудларини — ифодалаш учун ишлатилган. Совет Иттифоқи ташкил топганидан сўнг ушбу ҳудуд Туркистон Автоном Совет Социалистик Республикаси таркибига киритилди (у 1918–1924 йилларда мавжуд бўлган), кейин эса миллий тамойил асосида қозоқ, қирғиз, ўзбек, туркман ва тожик совет республикаларига бўлинди. Туркиядаги ислоҳот тарафдорлари бу жараённи туркий бирликнинг сунъий равишда йўқ қилиниши ва нисбатан «бетараф» бўлган «Марказий Осиё» атамасининг кенг тарқалиши сифатида талқин қилади.

Терминология алмаштирилишига Туркия президенти маслаҳатчиси Ялчин Топчунинг берган баҳоси яққол мисол бўла олади. У аввалги атамани «Ғарб томонидан сингдирилган империалистик тарихий нуқтаи назар» маҳсули деб атаб, «Марказий Осиё» тушунчаси «тарих ахлатхонасига улоқтирилиши» кераклигини билдирди, деб унинг сўзларини Haber16 келтиради. Tekha нашри шарҳловчиси ҳам шунга ҳамоҳанг фикр билдиради: «“Марказий Осиё” — бу координата, “Туркистон” — бу Ватан», — дейилади Tekha.com.tr сайтидаги мақолада. Унда атама алмаштирилиши ёш авлод онгидаги мансублик ҳиссини «чегаралардан ташқарига, илдизларга» йўналтириш усули сифатида тасвирланган.

Бироқ, Анқарада илмий ва лингвистик тузатиш сифатида тақдим этилаётган бу ўзгаришни халқаро кузатувчилар сиёсий сигнал сифатида баҳоламоқда.

Bianet нашри таъкидлашича, қарор Туркиянинг ўзида деярли сезилмай қолган, аммо хорижлик тарихчилар, педагоглар ва геосиёсат мутахассисларининг жиддий эътиборини тортган. Янги атаманинг асосий муаммоси шундаки, у минтақада қадимдан яшаб келаётган тожиклар ва бошқа туркий бўлмаган халқларни қандай ҳисобга олиши ноаниқ. Яъни ислоҳот минтақага хос идентикликни, ўз-ўзидан, этник туркий доирага бўйсундиради. Бундан ташқари, «Туркистон» сўзи XX аср бошларидаги пантуркизмнинг мафкуравий концепцияси бўлган «Турон» ғоясини ҳам табиий равишда қайта кун тартибига олиб чиқади. Бу концепция Анадолудан Олтойгача бўлган барча туркий тилли ҳудудларни ягона маданий ва истиқболда ягона сиёсий макон сифатида кўрар эди.

Тадқиқотчи Меҳмет Фотиҳ Озтарсу The Diplomat нашри учун тайёрлаган таҳлилий мақоласида терминологиядаги ислоҳотни Анқаранинг кенгроқ стратегияси — «янги туркий минтақавийлик» деб аталувчи ёндашув билан боғлайди. Унинг институционал ўзаги Туркий давлатлар ташкилоти бўлиб, унга Туркиядан ташқари Озарбайжон, Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон киради. Унинг баҳолашича, атаманинг алмаштирилиши мазкур ташкилотнинг лотин алифбосига асосланган умумий туркий алифбога ўтиш ҳақидаги қарори билан бир вақтга тўғри келди ва XX аср бошларидаги пантуркизм мафкураси тарафдори Исмоил Гаспирали томонидан илгари сурилган «тилда, меҳнатда ва ғояда бирлик» тамойилига мос келади. Bianet қайд этишича, ушбу институционал тармоқ таркибига Туркий тилли давлатлар Парламент ассамблеяси, Халқаро туркий маданият ташкилоти (ТЮРКСОЙ), Халқаро Туркий академия ва бошқа қатор тузилмалар киради. Улар аъзо мамлакатлар учун умумий тарихий сиёсат, ягона географик номлар тизими ва умумий таълим стандартларини босқичма-босқич шакллантирмоқда.

Ушбу ислоҳотнинг геосиёсий контексти Туркия учун алоҳида аҳамиятга эга. Озтарсу таъкидлашича, «Туркистон» сўзининг қайта қўлланила бошлаши Россиянинг Украинага қарши уруши туфайли Марказий Осиёдаги таъсири сусайиши ва бир вақтнинг ўзида Хитойнинг «Бир макон, бир йўл» ташаббуси орқали минтақадаги иштирокини кучайтириши фонида юз бермоқда. Қозоғистон ва Ўзбекистон сўнгги йилларда Москвадан аста-секин узоқлашиб, туркий дунё билан яқинроқ алоқалар изламоқда. Туркия эса минтақанинг етакчи маданий ва сиёсий ҳамкори сифатида ўзини намоён этиш учун бу вазиятдан фойдаланишга интилмоқда. Шу билан бирга, Москва анъанавий равишда Марказий Осиёни ўз таъсир доирасининг бир қисми деб билади ва Анқаранинг пантуркистик риторикасига шубҳа билан қарайди. Пекин эса Шинжоннинг нозик масаласи, яъни у ерда туркий тилли уйғурлар яшаши туфайли Туркия ташаббусини эҳтиёткорлик билан қабул қилиши мумкин. Қизиғи шундаки, АҚШ Хельсинки комиссияси ходимларининг «Россияга қарши туриш: Россиянинг узоқ муддатли таҳдидига тайёргарлик» номли ҳисоботида Туркияни минтақада Москвага муқобил куч сифатида кўриб чиқиш ва унинг пантуркистик ташаббусларини қўллаб-қувватлаш тавсия этилган. Bianet The Diplomat нашридаги мақолага таяниб, айнан шу жиҳатни келтиради.

Туркиянинг ўзи эса пантуркизм ва ирредентизм ҳақидаги айбловларни расман рад этади. Анқара «туркий дунё»ни суверен давлатларнинг фақат маданий ва иқтисодий ҳамкорлик доираси сифатида талқин қилади, давлатларни бирлаштириш лойиҳаси сифатида эмас. Масалан, AVİM таҳлилий маркази ҳам концепцияни айнан шу тарзда талқин қилади. У ўз таҳлилида Туркий давлатлар ташкилоти фаолияти контекстидаги «Турон» тушунчаси сиёсий идеалга эмас, балки қардош халқларнинг умумий тарихий ўтмишига ишора қилишини таъкидлайди.

Ирредентизм — итальянча irredenta, «озод этилмаган ер» сўзидан келиб чиққан. Бу давлат бошқа давлатлар суверенитети остида бўлган, аммо этник, тарихий ёки маданий белгиларга кўра «ўзиники» деб ҳисоблайдиган ҳудудларни ўз таркибига қўшиб олишга қаратилган сиёсий ғоя ёки ҳаракатдир.

Шунга қарамай, давлат раҳбарларининг риторикасининг ўзи кенгроқ амбициялар мавжудлигидан далолат беради. Президент Режеп Таййип Эрдўғон туркий давлатлар форумида «Туркиянинг сиёсий ва маданий чегаралари унинг расмий чегараларидан эмас, балки анча кенгроқ ҳудуд — Адриатикадан Буюк Хитой деворигача бўлган чизиқдан бошланади», — деб таъкидлаганди. Унинг сўзларини Туркия президенти ҳузуридаги Коммуникациялар бошқармаси келтирган.

«Адриатикадан Буюк Хитой деворигача» деган бу формула ҳали СССР парчаланганидан сўнг, 1990-йилларнинг бошида президентлар Сулаймон Демирел ва Турғут Ўзал томонидан қўлланган. Унинг замонавий сиёсий лексиконда мунтазам равишда қайта пайдо бўлиши мактаб дастуридаги терминологик ислоҳот Таълим вазирлиги аппаратининг бир марталик қарори эмас, балки ўнлаб йиллар давомида изчил шакллантириб келинаётган Туркия ташқи сиёсатининг йўналиши эканини кўрсатади.

Ҳакан ва Билге ҳақидаги янги ўқув материаллари ҳам айнан шу йўналишнинг бир қисми ҳисобланади. Расмий жиҳатдан улар саёҳатлар ва маданий мерос ҳақидаги беозор болалар адабиётидир. Бироқ, ранг-баранг иллюстрациялар ва ўйин шаклидаги иловалар ортида Туркия мактабларида таълим олаётган янги авлод онгида «туркий дунё»ни ягона тарихий ва маданий макон сифатида шакллантиришга қаратилган мақсадли иш турибди. Бу маконнинг чегаралари давлат сарҳадлари билан эмас, балки этник ва тил бирлиги билан белгиланади.

«Марказий Осиё» атамаси Туркия дарсликларидан расман чиқарилиб, унинг ўрнига «Туркистон» атамаси сингдирилаётганини ҳисобга олсак, Олтойдан Адриатикагача бўлган «ўз» юрти бўйлаб болалар саёҳатлари география билан танишишдан кўра пантурклар дунёқарашини эрта сингдириш вазифасини кўпроқ бажаради. Яъни бу Анқаранинг постсовет Марказий Осиёда ўнлаб йилларга мўлжалланган янада катта геосиёсий роль ўйнаши учун замин тайёрлашга қаратилган тизимли ҳаракатдир.