Находкадан Форс кўрфазигача

Эрон президенти Масъуд Пизишкиан «МДҲ+1» формати — Теҳроннинг Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги мамлакатлари билан мулоқот олиб бориши учун доимий механизм яратишни таклиф қилди. «Tehran Times» газетаси хабар беришича, у бу ташаббусни 9 октябрь куни Туркманистоннинг «Аваза» сайёҳлик ҳудудида бўлиб ўтган МДҲ Давлат раҳбарлари кенгаши мажлисида илгари сурган.

Ҳозирча бу таклифнинг амалий аҳамияти катта эмас: ташкил топганига 35 йил тўлиши муносабати билан ўтказилган саммитга қарамай, Ҳамдўстлик ҳалигача ягона бозорга ҳам, қатъий институтларга эга иттифоққа ҳам айланмади. Бироқ, февраль ойи охиридан буён АҚШ ва Исроил билан уруш ҳолатида бўлган Эрон учун, The Daily Star газетаси эслатишича, бу собиқ совет маконидаги яна бир ҳамкорлик майдонидир. МДҲ учун эса бу ташқи ҳамкорлар унинг доирасида ҳамкорлик қилишга интилаётганини кўрсатиш имкониятидир.

Теҳрон учун яна бир йўналиш — Евроосиё иқтисодий иттифоқи (ЕОИИ) ҳам муҳим аҳамиятга эга. Эрон билан ушбу ташкилот ўртасида эркин савдо тўғрисидаги битим аллақачон амал қилмоқда, Эрон ташкилотда кузатувчи мақомини олган ва тўлақонли аъзоликка интилишини очиқ баён қилган. Агар бу сценарий бир кун келиб амалга ошса, ЕОИИ собиқ СССР чегараларидан ташқарига биринчи марта кенгаяди, унинг аҳолиси қарийб ярмига кўпаяди ва иттифоқ ҳудуди Находкадан Форс кўрфазигача чўзилади.

Эронга МДҲ нима учун керак?

Масъуд Пизишкиан саммитга Ҳамдўстликка раислик қилаётган Туркманистоннинг махсус меҳмони сифатида келди. Туркманистон Ташқи ишлар вазирлиги маълум қилишича, у МДҲ етакчилари учрашувида биринчи марта иштирок этди. Пизишкиан келгусидаги «МДҲ мамлакатлари + Эрон» формати доирасида савдо, энергетика, транспорт, инвестициялар, фойдали қазилмаларни қазиб олиш, технологиялар, сув хўжалиги ва экология, туризм, илмий ҳамда маданий алоқаларни ривожлантиришни таклиф қилди. Эроннинг Ҳамдўстликка аъзо бўлиши ҳақида гап кетаётгани йўқ: Теҳрон айнан ташқи ҳамкорлик форматини таклиф қилмоқда.

Бундай ҳамкорлик учун асоснинг ўзи яқинда пайдо бўлди. «МДҲ плюс» формати ғоясини Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Тўқаев 2024 йил октябрь ойида Москвада бўлиб ўтган саммитда илгари сурган эди, деб эслатади БелТА агентлиги. Бир йил ўтиб, 2025 йил 10 октябрь куни давлат раҳбарлари Душанбе шаҳрида ушбу форматни Ҳамдўстликнинг бошқа мамлакатлар ва ташкилотлар билан ҳамкорлик қилиши учун платформа сифатида тасдиқладилар. Бу МДҲ Ижроия қўмитаси томонидан эълон қилинган қарордан маълум бўлади. Ҳужжатни тайёрлаш жараёнида форматнинг вазифаси қандай изоҳлангани ҳам эътиборга молик. МДҲ Бош котибининг ўринбосари Нурлан Сейтимов 24.kg агентлиги хабар беришича, бу ташаббусни «жаҳон майдонида Ҳамдўстликнинг ижобий имижини илгари суриш», шунингдек, БМТ ва минтақавий ташкилотлар билан алоқаларни кенгайтириш зарурати билан изоҳлаган.

МДҲ ва Эрон давлатлари раҳбарлари. Сурат ташкилотчиларнинг ижтимоий тармоқларидан олинган

Бу ифода содир бўлаётган воқеаларнинг сиёсий жиҳатини аниқ ифодалайди. Интеграция чуқурлиги нуқтаи назаридан МДҲ ҳануз суст бирлашган тузилма бўлиб қолмоқда. Унда 2011 йилда имзоланган эркин савдо зонаси тўғрисидаги битим амал қилади, бироқ миллий давлатлардан юқори турувчи иқтисодий тартибга солувчи орган, ягона божхона ҳудуди, ягона ташқи тариф ва умумий меҳнат бозори мавжуд эмас. Аъзо давлатлар ЕОИИга қараганда анча кўпроқ мустақилликни сақлаб қолган. Ҳамдўстлик, энг аввало, сиёсий мулоқот ва турли соҳалардаги мувофиқлаштириш майдони сифатида фаолият юритади. Бу хавфсизликдан тортиб транспорт ва гуманитар алоқаларгача бўлган йўналишларни қамраб олади.

Эрон учун бунинг ўзи ҳам етарли бўлиши мумкин. Мазкур формат Теҳронга Россия, Марказий Осиё, Озарбайжон ва Арманистон билан бир вақтнинг ўзида ҳамкорлик қилиш учун яна бир канал тақдим этади ҳамда унинг сўнгги йиллардаги сиёсатига мос келади: ШҲТ ва БРИКСга аъзолик, Москва ва Осиё пойтахтлари билан яқинлашув. Уруш эса бу ҳамкорликка амалий аҳамият бағишламоқда.

АҚШнинг Эрон портларига нисбатан денгиз блокадаси сақланиб қолаётган бир пайтда, шимолга олиб борувчи қуруқлик ва Каспий денгизи орқали ўтувчи йўналишлар Теҳрон учун айниқса муҳим аҳамият касб этмоқда.

Москва учун Эроннинг МДҲга бўлган қизиқиши, энг аввало, рамзий аҳамиятга эга. Собиқ совет ҳудудидаги тузилмалар узоқ вақтдан бери аъзоларини йўқотиб келмоқда: Грузия Ҳамдўстликдан 2009 йилдаёқ чиққан, Молдова эса, унинг Ташқи ишлар вазири Михай Попшой маълум қилганидек, 2027 йил 8 апрелда МДҲ аъзоси бўлишни тўхтатади. Бундай шароитда илгари ҳеч қачон СССР таркибига кирмаган йирик давлатнинг қизиқиш билдириши жараённинг тескари йўналишда кечаётганини намойиш этиш имконини беради. Ҳозирча бу, ҳеч бўлмаганда, сиёсий манзара даражасидаги ҳолатдир.

Эроннинг иқтисодий манфаатлари эса бошқа йўналишда намоён бўлади.

ЕОИИ: вақтинчалик битимдан эркин савдога қадар

Эроннинг ЕОИИ билан шартномавий муносабатлари 2018 йил 17 майда, томонлар эркин савдо зонасини ташкил этишга олиб борувчи вақтинчалик битимни имзолаган пайтда бошланган. Евроосиё иқтисодий комиссияси аниқлик киритишича, ушбу битим 2019 йил 27 октябрда кучга кирган ва фақат чекланган турдаги товарларга имтиёзлар тақдим этган.

Евроосиё иқтисодий комиссияси (ЕИК) ҳисоб-китобларига кўра, Эроннинг Иттифоқ билан товар айирбошлаш ҳажми 2019 йилдаги 2,4 миллиард доллардан 2022 йилда 6,2 миллиард долларгача ошган. Бироқ бу ўсишни фақат битта келишув билан изоҳлаш нотўғри бўлар эди: динамикага нархлар, санкциялар ва Россия ташқи савдосининг қайта тузилиши ҳам таъсир кўрсатган. Кейинчалик ўсиш бир маромда давом этмаган: BM.GE нашрининг ЕИК маълумотларига таяниб ёзишича, 2023 йилда товар айирбошлаш ҳажми 5,2 миллиард долларгача камайган. ЕИК коллегияси раиси Бахитжан Сагинтаев маълум қилишича, 2024 йилда эса бу кўрсаткич 5,9 миллиард долларни ташкил этган.

Шунга қарамай, томонлар ҳамкорликни янада чуқурлаштиришга қарор қилган. 2023 йил 25 декабрда Санкт-Петербургда тўлақонли эркин савдо тўғрисидаги битим имзоланди. У 2025 йил 15 майда кучга кирди. Беларусь Иқтисодиёт вазирлиги маълумотларига кўра, битим товар номенклатурасининг қарийб 90 фоизи бўйича божларни бекор қилади. Ушбу товарлар ўзаро савдонинг тахминан 95 фоизини ташкил этади. ЕИК маълумотларига кўра, Эроннинг ЕОИИдан импорт қилинадиган товарларга нисбатан ўртача божхона ставкаси 20 фоиздан 4,5 фоизга тушган. Россия Бош вазири ўринбосари Алексей Оверчук, «Интерфакс» агентлиги ёзишича, асосий манфаат кўрувчилар қаторида прокат металл маҳсулотлари, темир рудаси хомашёси, қувурлар, рангли металлар, қоғоз, дон ва ўсимлик мойлари экспортчиларини қайд этган. Ўз навбатида, Эрон қишлоқ хўжалиги ва саноат маҳсулотларининг Россия, Қозоғистон, Беларусь, Арманистон ва Қирғизистон бозорларига кириш имкониятларини кенгайтирди.

Пезешкиан ва Путин. Sergey Bobylev / EPA / SPUTNIK фотосурати

Теҳрон кейинги қадамни янги битим кучга киришидан олдинроқ ташлади. 2024 йил май ойида Эрон кузатувчи мақомини сўради ва шу йилнинг 26 декабрида Олий Евроосиё иқтисодий кенгаши унга ушбу мақомни берди, деб хабар қилади БелТА агентлиги. Кузатувчи Иттифоқ органларининг мажлисларида таклифга биноан иштирок этиши ва махфий бўлмаган ҳужжатларни олиши мумкин, бироқ қарорлар қабул қилишда иштирок этиш ҳуқуқига эга эмас.

2025 йил ёзида Теҳрон янада кенгроқ мақсадлар ҳақида гапира бошлади. Бош вазирнинг биринчи ўринбосари Муҳаммад Ризо Ореф 14–15 август кунлари Чўлпон-Отада бўлиб ўтадиган Евроосиё ҳукуматлараро кенгаши мажлисига йўл олар экан, ҳукумат Эроннинг Иттифоққа доимий аъзолигини таъминлашга йўл очадиган механизмлар устида ишлаётганини маълум қилганди, деб хабар беради Press TV телеканали. Шу билан бирга, Iran News Daily нашри ёзишича, Орефнинг ўзи иқтисодий иттифоққа қўшилиш сиёсий ёки маданий ташкилотга аъзо бўлишдан кўра мураккаброқ эканини тан олган. Ҳозирча расмий аъзолик жараёни бошлангани йўқ, Эрон кузатувчи бўлиб қолмоқда ва ЕОИИ яқин орада кенгайиши ҳақида гапириш учун асос йўқ. Бироқ, бу ғоя мамлакат раҳбарияти даражасидаёқ янграмоқда.

Находкадан Форс кўрфазигача

Эҳтимолий кенгайиш кўламини аввалги кенгайишлар билан таққослаб бўлмайди: 2015 йилда Иттифоққа Арманистон ва Қирғизистон қўшилган эди. Ҳозирда бу икки мамлакатда жами 10 миллионга яқин киши яшайди. ЕИК статистик тўпламига кўра, ЕОИИнинг бешта мамлакатида тахминан 186 миллион киши истиқомат қилади. БМТ баҳоларига кўра, Эрон аҳолиси 93 миллион кишидан ошади, гарчи Эрон Статистика маркази бу рақамни тахминан 87 миллион деб кўрсатса-да. Шундай қилиб, жами аҳоли сони 270–280 миллион кишига етади.

Жуғрофия ҳам ўзгаради. Россия ЕОИИ ҳудудини Тинч океанигача олиб чиқса, Эрон уни Форс кўрфази ва Уммон денгизига олиб чиққан бўлар эди. Бундай конфигурациянинг асосий амалий аҳамияти транспорт билан боғлиқ.

Эрон узоқ вақтдан бери Россия ва Марказий Осиё учун жанубий транспорт йўлагига айланишга интилмоқда: унинг ҳудудидан «Шимол — Жануб» халқаро транспорт коридорининг тармоқлари ўтади. Шарқий йўналиш Қозоғистонни Туркманистон орқали Эрон билан темир йўл воситасида боғлайди, ғарбий йўналиш Озарбайжон орқали ўтади, яна бир йўналиш эса Каспий денгизи орқали амалга оширилади.

Бироқ, ҳали яхлит ва узлуксиз транспорт тизимини яратишга анча бор. Ғарбий тармоқ Озарбайжонга, шарқий тармоқ эса Туркманистонга боғлиқ. Эроннинг ўзида ҳам узилиш мавжуд: Решт — Астара ўртасидаги 162 километрлик темир йўл участкаси ҳануз қурилмаган. Ушбу участкани қуриш бўйича ижро шартномасини имзолаш жанговар ҳаракатлар сабабли 2026 йил охирига кўчирилган, деб хабар қилади «Коммерсантъ» нашри Эроннинг Россиядаги элчиси Казем Жалолийга таяниб (манба). Коридор қурилаётганининг асосий сабабларидан бири бўлган жанубий портлар эса ҳозир АҚШ блокадаси остида. Шу боис Эроннинг расман аъзо бўлиши автоматик равишда ягона транспорт маконини вужудга келтирмайди.

Бироқ, бу Иттифоқ учун жанубий йўналишнинг аҳамиятини кескин оширган бўлар эди. Эрон портлари аъзо давлат инфратузилмасининг бир қисмига айланар, Форс кўрфазига олиб борувчи йўналишларни ривожлантириш эса ташқи ҳамкор билан ҳамкорлик қилишдан бирлашманинг ички вазифасига айланар эди.

Тўлақонли аъзолик нималар беради?

Эрон аллақачон қулай савдо режимидан фойдаланмоқда. Шунинг учун асосий савол — аъзолик амалдаги эркин савдо зонасига нисбатан қандай қўшимча имкониятлар яратишида. Бу имкониятлар анчагина бўлиши мумкин. ЕОИИ товарлар, хизматлар, капитал ва ишчи кучининг эркин ҳаракатланишини назарда тутади. Аъзо давлатлар фуқаролари Иттифоқнинг бошқа мамлакатларида меҳнат фаолиятини амалга ошириш учун ишлашга рухсатнома олмасдан ишлаши мумкин. Қарийб 90 миллион аҳолига эга мамлакат учун бу интеграциянинг мутлақо бошқа даражасидир. Теҳрон қарорлар қабул қилишда овоз бериш ҳуқуқига эга бўлар, шунингдек, техник тартибга солиш, божхона қонунчилиги ва ташқи савдо сиёсати бўйича ягона тизимга қўшилар эди.

Эрон Саноат, конлар ва савдо вазири Муҳаммад Атабак ҳамда ЕИКнинг божхона ҳамкорлиги бўйича вазири Руслан Давидов. dknews.kz фотосурати

Энергетика билан боғлиқ жиҳат ҳам бор. Эрон нефть ва газ захиралари бўйича дунёдаги энг йирик давлатлар қаторига киради. Агар у Россия ва Қозоғистон билан бир иттифоққа бирлашса, углеводородларнинг учта йирик ишлаб чиқарувчиси бир тузилма таркибида жамланган бўлар эди. Бу своп етказиб беришлар, нефть-кимё саноати, электр энергетикаси ва транспорт соҳаларида янги имкониятларни очади. Бироқ, бу учала давлат ҳам айрим бир хил бозорлар учун рақобатлашишини ўзгартирмайди.

Тартибга солиш масаласи янада мураккаброқ. Эрон ўн йиллар давомида санкциялар, валюта чекловлари, давлатнинг иқтисодиётдаги катта роли ва миллий божхона ҳимояси шароитида ўз иқтисодиётини шакллантирди. Аъзолик қонунчиликнинг катта қисмини қайта кўриб чиқиш ва умумий қоидаларни, жумладан, ягона ташқи божхона тарифини қабул қилишни талаб этади.

Ниҳоят, санкциялар билан боғлиқ хавфлар ҳам мавжуд. Россия ва Беларусьнинг ўзи ҳам Ғарбнинг кенг кўламли чекловлари остида, бироқ Қозоғистон, Арманистон ва Қирғизистон халқаро молия тизими билан анча яқин алоқаларга эга. Эрон билан интеграциянинг янада чуқурлашиши банклар ва компаниялар АҚШ ҳамда Европа санкцияларини, шунингдек, иккиламчи чекловлар хавфини ҳисобга олиши керак бўлган операциялар сонини кўпайтиради. Уруш бу хавфни янада кучайтирмоқда: Gulf News нашри ёзишича, Вашингтон Эрон нефтини ташиш билан шуғулланувчи тармоқларга нисбатан санкциялар жорий этишда давом этмоқда.

Эроннинг аъзо бўлиши зарурми?

Теҳроннинг ҳозирги мавқеи ҳам анча қулай: товар позицияларининг қарийб 90 фоизи бўйича эркин савдо, кузатувчи мақоми, ЕИК билан ҳамкорлик, қўшма транспорт лойиҳалари ва шу билан бирга ўз савдо ҳамда валюта сиёсатини мустақил юритиш имконияти. Аъзолик кўпроқ ҳуқуқ ва умумий бозорга янада кенгроқ кириш имконини беради, бироқ бунинг эвазига Иттифоқ қоидаларининг катта қисмини қабул қилиш талаб этилади. Қарор ЕОИИнинг барча беш аъзоси розилигини, расмий тартиб-таомиллардан ўтишни ва қонунчиликни мослаштиришни тақозо этади. Шунинг учун Орефнинг баёнотлари билан Эроннинг ҳақиқий аъзолиги ўртасида анча вақт ўтиши мумкин.

Бу ерда Эроннинг икки йўналиши ўртасидаги фарқ яққол кўринади. МДҲ Теҳронга қулай сиёсий минбар беради. Ҳамдўстлик ва Москва учун эса бу собиқ СССР ҳудудидан ташқаридаги ҳамкорлар ҳам Евроосиё тузилмаларига қизиқиш билдираётганини намойиш этиш имконидир. Бу ҳолат ташкилотнинг айрим аъзолари уни тарк этаётган бир пайтда юз бермоқда. ЕОИИда эса масала бутунлай бошқа кўламга эга: эркин савдо амал қилмоқда, кузатувчи мақоми олинган ва аъзоликка интилиш ниятини Бош вазирнинг биринчи ўринбосарининг ўзи билдирган.

Агар бу қадам бир кун амалга ошса, ЕОИИ илк бор собиқ СССР ҳудудидан четдаги давлатни ўз таркибига қабул қилади, аҳоли сонини қарийб ярмига оширади ва Форс кўрфазига чиқиш имкониятига эга бўлади. Шунда «Находкадан Форс кўрфазигача» деган ибора сиёсий метафора бўлиб қолмай, Иттифоқ ҳудудининг ҳақиқий тавсифига айланади. Ҳозирча эса бу режанинг тақдири нафақат Москва ва Теҳрондаги музокараларга, балки Эрон атрофидаги уруш қандай якун топишига ҳам боғлиқдир.