Хитой Халқ Республикаси Раиси Си Цзиньпин Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ) минтақавий ва глобал тартибни шакллантиришда янада фаол иштирок этиши кераклигини билдирди. У 1 сентябрь куни Бишкекда бўлиб ўтган ШҲТ давлат раҳбарлари саммитида сўзга чиқиб, ташкилотни Хитойнинг тараққиёт, хавфсизлик, цивилизациялар мулоқоти ва глобал бошқарув соҳаларидаги ташаббусларини амалга ошириш майдонига айлантиришни таклиф қилди, деб хабар беради «Синьхуа» агентлиги.
Си Цзиньпиннинг нутқи ШҲТ ташкил топганининг 25 йиллиги нишонланаётган бир пайтда янгради ва ташкилот ролини янада кенгайтириш дастури сифатида шаклланди. Хитой раҳбари ташкилот Совуқ урушдан кейин минтақа давлатларининг суверенитети, хавфсизлиги ва тараққиёт манфаатларини ҳимоя қилиш механизми сифатида ташкил этилганини эслатди. Бугун эса, унинг сўзларига кўра, ШҲТ ҳудуди, аҳолиси ва ривожланиш салоҳияти бўйича энг йирик янги минтақавий ҳамкорлик ташкилотига айланган.
Шу билан бирга, Пекин ШҲТга энди фақат минтақавий формат сифатида қарамасликни таклиф қилди. Си Цзиньпин мулоқот ва қарама-қаршилик, кўп томонламалик ва бир томонлама ҳаракатлар, ўзаро манфаат ва «нол йиғиндили ўйин» сиёсати ўртасида рақобат кучайиб бораётган дунё ҳақида гапирди. Бундай вазиятда, унинг таъкидлашича, ШҲТ «тарихий масъулиятни ўз зиммасига олиши» ва «тарих жараёнини фаол равишда йўналтириши» керак.
Хитой дастури тўртта йўналишни қамраб олади. Биринчиси — иқтисодиёт. Пекин ШҲТ доирасида савдо, инвестициялар, транспорт ўзаро боғлиқлиги, энергетика ва табиий ресурслар, шунингдек, сунъий интеллект, рақамли иқтисодиёт, яшил саноат ва стратегик аҳамиятга эга минераллар соҳаларида ҳамкорликни кенгайтириш ниятида.
Сининг сўзларига кўра, Хитой ШҲТ ҳудудини «Бир макон, бир йўл» ташаббуси ва ўзининг Глобал тараққиёт ташаббусини сифатли илгари суриш учун устувор макон сифатида кўрмоқда. Яқин уч йилда ХХР ташкилотга аъзо давлатлар билан биргаликда 100 та илмий-техник лойиҳани амалга оширишни режалаштирмоқда. Бундан ташқари, Пекин ҳар бири 10 миллион киловатт қувватга эга бўлган янги қуёш ва шамол электр станцияларини қуришни давом эттириш, сунъий интеллектдан фойдаланиш бўйича халқаро ҳамкорлик марказини ташкил этиш ва Тяньцзинь шаҳрида Хитой-Шанхай порт иқтисодиёти соҳасидаги ҳамкорлик марказини очишни ваъда қилди.
Си Цзиньпин ШҲТ давлатларини Хитойнинг «Ягона катта бозор — Хитойга экспорт» ташаббусида иштирок этишга алоҳида таклиф қилди. Бу таклиф Пекин ўз ички бозорининг салоҳиятидан ҳамкорларни сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан жалб этиш воситаси сифатида фойдаланишга интилаётганини кўрсатади. Хитой, шунингдек, Хитойни Марказий Осиё, Кавказ ва Каспий денгизи орқали Европа билан боғлайдиган Транскаспий халқаро транспорт йўлагининг самарадорлигини оширишни қўллаб-қувватлади.
Иккинчи устувор йўналиш сифатида хавфсизлик белгиланди. Хитой раҳбари ШҲТ давлатларини терроризм, сепаратизм ва экстремизм, трансмиллий жиноятчилик, наркотрафик ҳамда телефон фирибгарлигига қарши биргаликда курашишга чақирди. У, шунингдек, ахборот, биологик ва космик хавфсизлик соҳаларида ҳамкорликни кучайтириш ҳамда ташқи кучларнинг минтақа давлатларининг ички ишларига аралашувига қарши туришни таклиф қилди.
Пекин ШҲТни ўзининг Глобал хавфсизлик ташаббусининг асосий платформаларидан бирига айлантиришни истамоқда. Си ШҲТнинг умумий таҳдидларга жавоб бериш имкониятларини кучайтириши керак бўлган тўртта хавфсизлик марказини тезроқ ишга туширишни қўллаб-қувватлади.
Учинчи йўналиш — гуманитар алоқалар ва «цивилизациялар мулоқоти». Хитой парламентлар, сиёсий партиялар, университетлар, таҳлил марказлари, бизнес ва оммавий ахборот воситалари ўртасидаги ҳамкорликни кенгайтириш ниятида. Жумладан, ХХР умумий таълим соҳасида Хитой-Шанхай ҳамкорлик марказини ташкил этади ва гуманитар алоқалар учун Конфуций институтлари тармоғи ҳамда касб-ҳунар таълимига ихтисослашган «Лу Бань устахоналари»дан фойдаланишни давом эттиради.
Ниҳоят, Пекин ШҲТни глобал бошқарувни ислоҳ қилишда иштирок этишга таклиф қилди. Си Цзиньпин катта ва кичик давлатлар тенглигини, минтақавий масалаларни маслаҳатлашувлар орқали ҳал этишни ва БМТнинг янада сезиларли ролини қўллаб-қувватлади. У ШҲТнинг «фикрдош» давлатлар билан шериклигини кенгайтиришни олқишлади ва Украинадаги уруш, Яқин Шарқдаги можаро ҳамда Афғонистондаги вазият бўйича позицияларни мувофиқлаштиришга, инқирозларни сиёсий йўл билан ҳал этишга тайёрлигини билдирди.
Шу тариқа, Хитой ШҲТни оддий Евроосиё ҳамкорлиги майдони эмас, балки Пекин Ғарбнинг бир томонлама таъсири билан боғлайдиган моделга муқобил бўлган кўп қутбли дунё тартибини шакллантириш воситаларидан бири сифатида намоён қилди. Иқтисодий лойиҳалар, инфратузилма, хавфсизлик, таълим алмашинувлари ва дипломатик мувофиқлашув ушбу мантиқда Хитойнинг янада кенг стратегияси — Марказий, Жанубий ва Шарқий Евроосиёнинг бир қисми давлатларига таянган ҳолда ўзининг халқаро таъсирини кучайтириш стратегиясининг таркибий қисмларига айланмоқда.
