Энди «демократия оролчаси» эмас

Қирғизистон президенти Садир Жапаров. Унинг матбуот хизмати фотосурати

Гўёки ҳеч қачон чўкмас ва ниҳоятда қудратли ҳисобланган Қамчибек Ташиевнинг амал курсисидан шиддат билан қулаши — аниқроғи, ҳокимиятдан четлатилиши — замонавий Қирғизистон тарихидаги муҳим бир босқичга якун ясади.

Мамлакатдаги иккинчи энг қудратли шахснинг лавозимдан олиниши ва шундан сўнг Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси (МХДҚ) таъсирининг сусайтирилиши мазмуни жуда аниқ: энди Қирғизистонда қарор қабул қиладиган фақат битта марказ қолиши керак.

2026 йил баҳори ва ёзига қадар мамлакатдаги ҳокимият Жапаров — Ташиев тандеми ичидаги нозик мувозанатга таяниб келганди: президент ижро ҳокимияти тизими ва парламентни назорат қилар, МХДҚ раиси эса куч ишлатувчи тузилмалар ҳамда ўзининг сиёсий таянч доирасини бошқарар эди.

Бу тузилма, очиқ-ошкора бўлмаганига қарамай, муҳим бир вазифани бажарарди — у ҳамкорлардан бирортасининг якка тартибда ҳокимиятни тўлиқ эгаллашга уринишини жиловлаб турарди.

Бироқ, авторитар тузум шаклланишининг классик мантиғига кўра, ҳокимиятга биргаликда келган иттифоқчилар эртами-кечми ягона куч маркази бўлиб қолишни истаган раҳбар учун асосий таҳдидга айланади. Куч ишлатувчи идоралар раҳбариятининг алмаштирилиши оддий кадрлар сиёсати эмас, балки элиталарга юборилган сигналдир: мамлакатда энди иккинчи таъсир маркази йўқ ва бўлмайди ҳам.

Жапаровнинг ёши бу воқеани маҳаллий сиёсий ўйинни келгуси ўн йилликларга дахлдор масалага айлантиради. Президент 1968 йил 6 декабрда туғилган, демак, ҳозир у 57 ёшда. Собиқ совет ҳудудидаги сиёсий амалиёт нуқтаи назаридан, бу — ҳокимиятни тарк этиш эмас, балки уни янада мустаҳкамлаш учун энг қулай даврдир. Ислом Каримов Ўзбекистонни 25 йил бошқарган, Владимир Путин эса Россияда чорак асрдан зиёд вақтдан бери ҳокимият тепасида турибди. 2021 йил январдаги оммавий сиёсий воқеалар ортидан президентликка келган Жапаров учун ҳам, назарий жиҳатдан, худди шундай узоқ сиёсий истиқбол мавжуд — агар уни чеклай оладиган институционал тўсиқлар қолмаган бўлса.

Ва бугун айнан шундай муҳит яратилди: парламент президентга содиқ тизим асосида шакллантирилди, Конституция президент ваколатларини кучайтириш мақсадида ўзгартирилди, ҳокимиятдаги собиқ «дўст ва сафдош» эса сиёсий майдондан четлатилди.

2005, 2010 ва 2020 йиллардаги уч инқилобдан кейин давлат раҳбарларини алмаштира олиши билан фахрланган мамлакат энди мутлақо бошқа йўлга — муддати аниқ кўринмайдиган узоқ якка ҳукмронлик сценарийсига қадам қўймоқда. Навбатдаги президент сайлови расман 2027 йил январга белгиланган. Бироқ, уни муддатидан олдин ўтказиш ҳақидаги муҳокамалар ташаббускорларига нисбатан жиноят иши қўзғатилганининг ўзиёқ Қирғизистонда президентлик муддати масаласи энди эркин сиёсий баҳс мавзуси эмаслигини кўрсатади.

Яқин-яқинларгача Қирғизистонни — баъзан эҳтиёткорлик билан, баъзан эса ошириб баҳолаган ҳолда — Марказий Осиёнинг «демократия оролчаси» деб таърифлашарди. Бу ерда президентлар алмашар, парламент ижро ҳокимияти билан баҳслаша олар, журналистлар ва нодавлат нотижорат ташкилотлари қўшни мамлакатларга нисбатан анча эркин фаолият юритарди. 2026 йил ёзига келиб эса бу обрўдан тобора кам нарса қолмоқда. Нуқсонларига қарамай рақобат мавжуд бўлган сиёсий тизим ўрнида постсовет маконига хос навбатдаги шахсга боғлиқ бошқарув режими шаклланмоқда. Бир сиёсий давр цикл учун эмас, балки бутун бир авлод давомида сақланиб қолишни кўзлайдиган тизим пайдо бўлмоқда.

Агар ҳозирги сиёсий йўналиш сақланиб қолинса, Жапаров ҳокимиятда ўн беш, йигирма, ҳатто ўттиз йилгача қолиши ҳам эҳтимолдан холи эмас.

Бу мамлакат учун шунчаки сиёсий услубнинг ўзгариши эмас. Бундай шахсга таянган бошқарув тизимлари одатда маълум бир оқибатларга олиб келади: жамоатчилик майдонининг торайиши ва мустақил оммавий ахборот воситаларининг сиқиб чиқарилиши, иқтисодиётнинг президентга яқин доиралар манфаатига бўйсундирилиши, судлар ва парламентнинг мустақил институт сифатида заифлашиши, билимли ёшларнинг мамлакатни тарк этиши ҳамда ташқи ҳомийга қарамликнинг ортиб бориши билан.

Шахсга таянган диктатуралар уларнинг асосчиси тирик ва ҳокимиятни бошқара олишга қодир бўлган вақтгача мустаҳкам кўринади. Улар парламент тизимлари каби аста-секин емирилмайди. Одатда, бундай тузумлар тез ва бир йўла қулаб тушади — атрофида шаклланган садоқат пирамидасию, кучлар мувозанати ва хуфёна келишувлари билан бирга.

Сиёсий тизимини шу моделга боғлаётган Қирғизистон унинг асосий нуқсонини ҳам мерос қилиб олади: ҳокимият вертикали қанчалик бир президент атрофида жипслашса, келажакда унинг парчаланиши ҳам шунчалик эволюцион эмас, балки оғриқли силсилалар билан кечади.