АҚШ Қозоғистон ва Ўзбекистонни Хитой экспортчилари томонидан товарларни Америка бозорига божхона тарифлари юкини камайтириш мақсадида учинчи мамлакатлар орқали йўналтириш учун фойдаланилиши мумкин бўлган давлатлар рўйхатига киритди. Бу ҳақда АҚШ президенти маъмуриятининг Савдо ва саноат сиёсати масалалари бўйича бошқармаси томонидан тайёрланган «Буюк реэкспорт фирибгарлиги: кўлами, ривожланиши ва харажатлари» (The Great Transshipment Scam: Rise, Scope, and Costs) ҳисоботида айтилган. Ҳисобот 2026 йил 13 августда эълон қилинган.
Ҳисоботда ноқонуний реэкспорт (illegal transshipment) муаммоси кўриб чиқилган. Яъни, Хитой билан боғлиқ товарлар учинчи мамлакатлар орқали олиб ўтилади ва бу ерда уларга товарнинг келиб чиқишини ўзгартиргандек кўриниш бериш мақсадида оз миқдорда қайта ишлов бериш, маркировка қилиш, қайта қадоқлаш, ҳисоб-фактураларни қайта расмийлаштириш ёки бошқа ўзгартишлар киритилиши мумкин. Ҳужжатга кўра, бундай схемалардан мақсад божхона тарифлари юкини камайтириш ёки Америка бозорига кириш имкониятини сақлаб қолишдан иборат.
Ҳисобот муаллифлари бундай йўналтириш хавфи юқори бўлган тахминан 40 та мамлакат ва ҳудудни ажратиб кўрсатган. Бунда «China-linked goods» — Хитой билан боғлиқ товарлар атамаси остида ҳужжат АҚШга импорт қилинганда Хитойники сифатида декларация қилиниши шарт бўлмаган, аммо Хитой иқтисодий келиб чиқиши, назорати ёки таркибига эга эканини кўрсатувчи белгилари мавжуд товарларни тушунади. Масалан, Хитой компонентлари, Хитой молиялаштириши ёки эгалари, Хитой ишлаб чиқарувчилари билан алоқалар ёки Хитой орқали ўтган ташиш тарихи шундай белгилар бўлиши мумкин.
Асосий таснифда барча мамлакатлар учта даражага ажратилган. Қозоғистон ва Ўзбекистон «Tier 3» — «Small, Opportunistic Chinese Targets» («кичик, Хитой учун оппортунистик мақсадлар») деб аталувчи учинчи даражага киритилган. Ҳисоботда бу тоифага эҳтимолий ноқонуний реэкспортнинг мутлақ ҳажмлари нисбатан кичик бўлган, аммо муайян «заиф бўғин афзалликлари»га (weak-link advantages) эга кичик иқтисодиётлар киритилган.
Муаллифлар бундай афзалликлар қаторига ишчи кучининг арзонлиги, эркин иқтисодий зоналар, портлар ёки қуруқликдаги чегараларга кириш имконияти, товарларни божхона омборларида сақлаш, тор йўналишлардаги йиғиш-қуриш қувватлари, Америка бозорига имтиёзли кириш ва божхона назоратининг чекланган имкониятларини киритади. Муаллифларнинг фикрича, бундай хусусиятлар мамлакатларни Хитой билан боғлиқ товарларни учинчи давлатлар орқали йўналтириш учун жозибадор қилиши мумкин.
Шу билан бирга, муаллифлар Tier 3 мамлакатлари энг катта ноқонуний реэкспорт ҳажмлари билан эмас, балки инфратузилма ва бошқа хусусиятлар уйғунлиги туфайли муҳим эканини таъкидлайди. Бу хусусиятлар уларни Хитой билан боғлиқ товарларни йўналтириш учун фойдали узелларга айлантириши мумкин. Ҳисоботда бундай мамлакатлар ҳам ишлаб чиқариш, ҳам логистика вазифасини бажариши мумкинлиги қайд этилган.
Қозоғистон ва Ўзбекистон, шунингдек, «Belt-and-Road Overland Nodes» — «Бир макон, бир йўл» ташаббусининг «қуруқликдаги узеллари» деб аталувчи алоҳида функционал тоифага ҳам киритилган. Ҳисобот жадвалида ушбу тоифа темир йўл ва қуруқликдаги портлар орқали транзит, юкларни консолидация қилиш ҳамда юкларни қуруқликдаги йўналишлардан денгиз йўлларига ўтказиш сифатида тавсифланган. Қозоғистон ва Ўзбекистон билан бир қаторда Озарбайжон ва Грузия ҳам ушбу тоифага киритилган.
Ҳисоботда таъкидланишича, Хитой савдоси билан боғлиқ инфратузилмадан бир вақтнинг ўзида ҳам қонуний савдо, ҳам товарларни эҳтимолий ноқонуний йўналтириш учун фойдаланиш мумкин. Бунда, хусусан, портлар, темир йўл коридорлари, эркин иқтисодий зоналар, саноат парклари, божхона назорати остидаги омборлар ва логистика платформалари назарда тутилган.
Шу билан бирга, АҚШ божлари жорий этилганидан кейин учинчи мамлакатлардан етказиб бериш ҳажмининг ошиши ўз-ўзидан ноқонуний реэкспортни исботламайди. Ҳисобот муаллифлари савдо оқимларидаги айрим ўзгаришлар ишлаб чиқаришнинг қонуний равишда кўчирилиши ва таъминот занжирларидаги бошқа ўзгаришларни акс эттириши мумкинлигини очиқ қайд этган. Хусусан, АҚШ Савдо вазирлигининг Савдо ва иқтисодий таҳлил бошқармаси (Commerce OTEA) учинчи мамлакатлардан етказиб бериш ҳажмининг ўсиши ноқонуний реэкспорт билан боғлиқ бўлмаган қонуний ўзгаришларни ҳам ўз ичига олишини таъкидлайди.
Мамлакатнинг ноқонуний реэкспорт хавфи юқори бўлган ҳудудлар рўйхатига киритилиши унга автоматик равишда санкциялар ёки қўшимча божлар жорий этилишини англатмайди.
Ҳисоботда, шунингдек, кўриб чиқилган бўлимларда айрим Қозоғистон ёки Ўзбекистон компанияларига нисбатан аниқ айбловлар ёки ушбу мамлакатлар ҳукуматлари ноқонуний реэкспортни ташкил этаётгани ёки қўллаб-қувватлаётганини тасдиқловчи далиллар келтирилмаган. Таҳлилнинг асосий объекти — бундай схемалар иштирокчилари томонидан фойдаланилиши мумкин бўлган эҳтимолий йўналишлар, инфратузилма, ишлаб чиқариш қувватлари ва савдо алоқаларидир.
Муаммо кўламини баҳолаш учун муаллифлар бешта мустақил таҳлилий манбадан фойдаланган: иккитаси давлатга қарашли — Иқтисодий маслаҳатчилар кенгаши (CEA, Council of Economic Advisers) ва Савдо ва иқтисодий таҳлил бошқармаси (OTEA, Office of Trade and Economic Analysis), учтаси эса хусусий — Goldman Sachs, Altana ва Exiger.
Уларнинг баҳолари сезиларли даражада фарқ қилади. Goldman Sachs товарларни йўналтиришнинг тор каналини йилига қарийб 40 млрд доллар, CEA 34,2–89,6 млрд доллар, Exiger тахминан 75 млрд доллар, Commerce OTEA 109 млрд доллар, Altana эса 303 млрд долларгача баҳолайди.
Бироқ бу рақамларни ноқонуний реэкспортнинг ягона ва аниқ белгиланган ҳажми сифатида қабул қилмаслик керак. Методологиялар бир-биридан фарқ қилади. Масалан, OTEA кўрсаткичи савдо ориентири/бенчмарки ҳисобланади ва қонуний савдони қайта тақсимлашнинг бир қисмини ҳам қамраб олади. Altanaнинг кенгроқ кўрсаткичи эса қонуний логистика ва сезиларли даражада қайта ишланган товарларни ҳам қамраб олиши мумкин.
