Исиниш илинжида ҳаётдан кўз юмаётганлар

Gazeta.uz фотоси

Ўзбекистонда саккиз кун ичида ис газидан заҳарланиш оқибатида 18 киши ҳалок бўлди. 25 октябрь куни Фарғона туманида бир оиланинг етти нафар аъзоси ҳаётдан кўз юмди, ўша куни Тошкентда ҳам олти киши вафот этди, 1 ноябрда эса Қўқон шаҳрида фожиа такрорланиб, беш киши, жумладан уч нафар жажжи қизалоқ қурбон бўлди. Ушбу ҳодисалардан сўнг Фавқулодда вазиятлар вазирлиги (ФВВ) аҳолини Германиянинг «Vaillant» брендига тегишли эски газ қозонларидан фойдаланиш хавфидан огоҳлантирди. Идора маълумотларига кўра, бундай қозонлар Германияда яроқсиз деб топилиб, ҳисобдан чиқарилгач, мамлакатимизга ноқонуний равишда олиб кирилмоқда.

Фарғона вилояти ФВБ вакилларининг маълум қилишича, тадбиркорлар хизмат муддатини ўтаб бўлган ускуналарни эҳтиёт қисмлар сифатида олиб кириб, қўлбола усулда қайта тикламоқда ва аҳолига янги қозон сифатида сотмоқда. Шу билан бирга, асл тутун чиқариш тизимлари юқори ҳароратга мўлжалланмаган пластик қувурлар билан алмаштирилмоқда.

Бироқ, Ўзбекистонда одамларнинг ис газидан вафот этиши янги муаммо эмас. Бундай фожиалар деярли ҳар бир иситиш мавсумида юз беради ва кўпинча бутун бошли оилалар қурбон бўлади. Ҳалок бўлганлар сони бир неча бор йилига юз нафардан ошган. Расмийлар аҳолини носоз печлар ва қозонларнинг хавфидан мунтазам огоҳлантириб, профилактика тадбирларини ўтказиб келаётган бўлса-да, ўлим билан боғлиқ заҳарланишлар давом этмоқда. Навбатдаги кўнгилсизликлар силсиласи ўн йиллардан бери ечимини топмай келаётган муаммони яна чигаллаштирди.

Йиллар давомида такрорланаётган фожиалар

1 ноябрь куни беш киши вафот этган Қўқон шаҳрининг Чархий мавзесидаги хонадон кўздан кечирилганда, мутахассислар «Vaillant» икки контурли иситиш қозонини аниқладилар. Унинг тутун чиқариш қувури туташган жойидан чиқиб кетган, оқибатда ёниш маҳсулотлари яшаш хоналарига тарқалган. Текширувдан сўнг вилоят ФВБ бу каби ускуналардан фойдаланаётган аҳолини уларни ишлатишдан воз кечишга ва мутахассисларга мурожаат қилишга чақирди.

Қурилаётган уй. Газета.уз фотоси

Бундан олдинроқ, 25 октябрь куни Тошкентда ис гази олти кишининг ҳаётига зомин бўлди. Ҳодиса Мирзо Улуғбек туманидаги қурилиш-таъмирлаш ишлари олиб борилаётган хусусий уйда юз берган. Яна икки киши оғир аҳволда шифохонага ётқизилган. Дастлабки маълумотларга кўра, ертўлада ўрнатилган иситиш қозони хавфсизлик талабларига жавоб бермаган, газ ускунаси эса тармоққа зарур техник шартларга риоя қилинмасдан уланган.

Бош прокуратура Жиноят кодексининг касб юзасидан ўз вазифаларини лозим даражада бажармаслик, меҳнатни муҳофаза қилиш қоидаларини бузиш ва мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш учун жавобгарликни назарда тутувчи 116, 257 ва 205-моддалари билан жиноят иши қўзғатилганини маълум қилди. Тергов ҳаракатлари давом этмоқда. Шу билан бирга, Тошкентдаги уйда айнан ҳисобдан чиқарилган «Vaillant» қозони ишлатилганини тасдиқловчи маълумотлар мавжуд эмас. Учта фожианинг ҳар бири бўйича тафсилотлар алоҳида ўрганилмоқда.

Муаммонинг кўламини ўтган йиллар статистикаси яққол кўрсатиб турибди. ОАВ хабар берганидек, Ўзбекистонда ис газидан 2017 йилда 40 киши, 2018 йилда — 56, 2019 йилда — 50, 2020 йилда эса 91 киши ҳалок бўлган. 2021 йилда, ФВВ маълумотларига кўра, қурбонлар сони 128 нафарга етган. 2022 йил декабрь ойи охирига келиб, идора 146 та ўлим ҳолати ҳақида хабар берган эди.

Кейинги йилларда ҳам вазият оғирлигича қолди. ФВВ статистикасига кўра, 2024 йилда ис газидан заҳарланишнинг 63 та ҳолати қайд этилиб, уларнинг оқибатида 116 киши вафот этган. 2025 йилнинг дастлабки тўққиз ойида вазирлик 29 та ҳодиса ва 141 нафар ҳалок бўлганларни қайд этди. Шу тариқа, энг совуқ ойлар бошланмасидан олдинроқ қурбонлар сони бутун олдинги йил кўрсаткичидан ошиб кетди.

Муаммонинг тизимли хусусияти ҳақида расмийлар ҳозирги воқеалардан анча аввал гапирган эдилар. 2023 йил октябрь ойида Сенатнинг Мудофаа ва хавфсизлик масалалари қўмитаси 2020 йил бошидан 2023 йил сентябрь ойини ҳам қўшганда мамлакатда ис газидан заҳарланиш билан боғлиқ 245 та ҳолат юз берганини, оқибатда 421 киши ҳалок бўлганини ва яна 200 киши жароҳатланганини маълум қилган эди.

Сенаторлар ўшанда 2018 йилда ташкил этилган иситиш ускуналари хавфсизлигини таъминлаш бўйича республика комиссияси кутилган натижаларни бермаганини тан олганди. Кўплаб уйлардаги тутун ва шамоллатиш йўллари носоз ҳолатда бўлган, уларга сифатсиз хизмат кўрсатилган, ихтисослаштирилган ташкилотлар фаолияти эса етарлича назорат қилинмаган. Техник кўрик натижалари бўйича нотўғри маълумотлар тақдим этиш ҳолатлари қайд этилган. Ҳодисаларни ҳисобга олишнинг ягона тизими мавжуд бўлмаган: турли идораларнинг статистикаси бир-биридан сезиларли даражада фарқ қилган.

Шу билан бирга, ҳукумат одамларнинг оммавий ҳалок бўлишига олиб келган аниқ техник қоидабузарликлар ҳақидаги маълумотларга эга эди. 2024 йил январь ойида Фарғона вилоятининг Марғилон шаҳрида ис газидан заҳарланиш оқибатида бир оиланинг олти нафар аъзоси — эр-хотин, уларнинг қизи ва уч нафар набираси ҳалок бўлганди. Ўшанда Бош прокуратура иситиш қозонининг тутун чиқариш қувури қоидабузарликлар билан ўрнатилганини аниқлаган эди. Белгиланган тизим ўрнига ишлатилган полиэтилен қувур қизиб, шакли ўзгарган ва туташмасидан чиқиб кетган, шундан сўнг ёниш маҳсулотлари хонадон ичига кира бошлаган.

Ўша йилнинг март ойида Фарғона вилоятининг Бешариқ туманида бир эркак ва унинг икки фарзанди — 12 ёшли қиз ва 11 ёшли ўғил вафот этди. Уй кўздан кечирилганда оила қўлбола иситиш печидан фойдалангани маълум бўлди. Одамларнинг ўлими ҳолати бўйича суд-тиббиёт экспертизаси тайинланди.

Марғилондаги воқеа айниқса ибратлидир: деярли уч йил аввал ўтказилган текширув тутун йўлларини ўрнатишда мос келмайдиган пластик қувурлардан фойдаланиш ўта ҳалокатли хавф туғдиришини кўрсатган эди. Бироқ худди шундай қоидабузарликлар яна такрорланмоқда. Олдинги фожиалардан сўнг потенциал хавфли бўлган қанча тизим демонтаж қилингани ёки алмаштирилгани ҳақида ФВВнинг очиқ ахборотларида маълумот йўқ.

Ҳисобдан чиқарилган қозонлар ва қўлбола тутун йўллари

Фарғона вилоятида икки оиланинг ҳалок бўлишидан кейин энг жиддий айбловлар иситиш ускуналарини етказиб берувчиларга қаратилди. Вилоят ФВБ Ўзбекистонга муқаддам Германияда ишлатилган, хизмат муддати тугаб, утилизацияга юборилган «Vaillant» икки контурли қозонлари ноқонуний равишда олиб кирилаётганини таъкидламоқда. Идоранинг талқинига кўра, айрим тадбиркорлар уларнинг олиб кирилишини эҳтиёт қисмларни етказиб бериш сифатида расмийлаштириб, сўнгра ускуналарни қўлбола усулда йиғиб, харидорларга янги сифатида сотмоқда.

Қутқарувчиларнинг таъкидлашича, бундай қозонлар кўпинча асл тутун қувурларисиз келтирилади. Сотувчилар ёки ўрнатувчилар уларни оддий пластик канализация қувурлари билан алмаштирадилар, бу қувурлар эса қизиганда деформацияланиши, зичлигини йўқотиши ёки уланган жойидан чиқиб кетиши мумкин. Оқибатда ёниш маҳсулотлари яшаш хоналарига тарқалади.

29 октябрь куни, Қўқондаги оиланинг ҳалокати ҳақида хабарлар пайдо бўлишидан олдин, ФВВ шу каби ечимларнинг хавфи тўғрисида техник тушунтиришни эълон қилган эди. Вазирлик икки контурли газ қозонларини ўрнатишда ишлаб чиқарувчилар тавсия этган иссиққа ва кислотага чидамли қувурлар ўрнига кўпинча оддий поливинилхлорид (ПВХ) канализация қувурлари ишлатилаётганини тушунтирди.

ФВВ маълумотларига кўра, чиқаётган газларнинг ҳарорати ускунанинг ишлаш режимига қараб 60–180 даражага етиши мумкин. Бундай шароитда мос келмайдиган қувурлар ва уларнинг туташмалари мустаҳкамлиги ҳамда зичлигини йўқотиши мумкин. Бунда етказиб берувчилар маҳсулот таннархини арзонлаштириш мақсадида баъзан асл тутун йўли қисмларини тўпламга киритмайдилар.

Яна бир муаммо ҳаво берилиши билан боғлиқ. Айрим усталар конструкцияда кўзда тутилган, ташқаридан ҳаво олишга мўлжалланган алоҳида қувурни ўрнатмайди. Натижада қозон тўғридан-тўғри хонадаги ҳаводан фойдаланади, кислород оқими етарли бўлмаганда эса ёниш жараёни бузилади ва ис гази ҳосил бўлиш хавфи ошади. Тўғри конструкция қозон моделига боғлиқ: бу ҳаво киритиш ва ёниш маҳсулотларини чиқариш учун иккита алоҳида қувур ёки ҳар иккала канални бирлаштирган коаксиал тизим бўлиши мумкин.

Шу билан бирга, ФВВнинг қўлбола усулда қайта тикланган қозонлар ҳақидаги баёнотларини умуман «Vaillant» маҳсулотларининг сифатидан ажратиб олиш муҳимдир. Гап немис ишлаб чиқарувчисининг иситиш ускуналаридаги тасдиқланган завод нуқсони ҳақида эмас, балки ҳисобдан чиқарилган қурилмаларнинг эҳтимолий ноқонуний айланмаси ва уларни ўрнатишдаги қоидабузарликлар ҳақида бормоқда.

Германияда утилизация қилинишидан бошлаб Ўзбекистонда сотилишигача бўлган аниқ қозонларнинг йўлини кузатиш имконини берувчи ҳужжатлар ҳозирча оммавий тарзда тақдим этилмади. Етказиб берувчилар, импорт ҳажми, уларни сотган дўконлар ва ўрнатиш билан шуғулланган компаниялар номи очиқланмаган. Божхона декларациялари, мувофиқлик сертификатларини текшириш натижалари ёки хавфли техникаларни сотувдан олиб қўйиш эҳтимоли ҳақида ҳам маълумотлар йўқ.

Нотўғри ўрнатиш. fjsti.uz сайтидан олинган фотосурат

Агар ускуналар чиндан ҳам эҳтиёт қисмлар сифатида олиб кирилган бўлса, қайта тикланган қозонлар бозорга қандай қилиб тайёр иситиш қурилмалари сифатида чиқарилган? Хавфсизлик талабларига мувофиқлик тўғрисидаги ҳужжатларни ким берган ва ўрнатиш сифатини ким текширган?

Октябрь ойидаги тушунтиришида ФВВ малакали мутахассисларни жалб этиш ҳамда газ ускуналарини ўрнатиш ва уларга хизмат кўрсатиш билан шуғулланувчи ихтисослаштирилган ташкилотларни лицензиялаш зарурлигини кўрсатиб ўтди. Эътиборлиси, бу каби компаниялар фаолияти устидан назорат бўйича муаммолар Сенат томонидан ҳали 2023 йилдаёқ қайд этилган эди. Ўшанда парламент аъзолари тутун ва шамоллатиш йўлларига хизмат кўрсатувчи 200 дан ортиқ ташкилот устидан самарали назорат мавжуд эмаслигини таъкидлаган эдилар.

Шундай қилиб, муаммо эски қозонларни сотиш чегарасидан ташқарига чиқади. Ҳатто соз иситиш қурилмаси ҳам нотўғри ўрнатилганда ҳалокатли хавф манбаига айланиши мумкин. Махсус билимга эга бўлмаган харидор эса аксарият ҳолларда тутун чиқариш, шамоллатиш ва газга уланиш сифатини мустақил равишда баҳолашга қодир эмас.

Текширувлар ўрнига огоҳлантиришлар

Совуқ кунлар арафасида Ўзбекистон ФВВ аҳолига иситиш қурилмаларидан хавфсиз фойдаланиш қоидаларини мунтазам эслатиб туради. Аҳолига «FVV» белгиси билан SMS-хабарлар юборилади, уларда қутқарувчилар хоналарни ошхонадаги газ плиталари билан иситмасликни, ускуналарни текширишни ва тутун йўлларини ўз вақтида тозалашни сўрайди.

Бундай тавсиялар биринчи йил тарқатилаётгани йўқ. 2026 йилнинг январь ойида ФВВ хонадонларни иситиш учун ошхона плиталаридан фойдаланишнинг ўта хавфли экани ҳақида алоҳида огоҳлантирган эди. Худди шундай йўриқномаларни Энергетика вазирлиги ҳам эълон қилиб, фуқароларни шамоллатиш каналларини ёпиб қўймасликка ва тутун йўлларига хизмат кўрсатиш учун ихтисослаштирилган ташкилотларга мурожаат қилишга чақирган.

Огоҳлантиришлар асосли: ис газининг ранги ва ҳиди йўқ, шу сабабли инсон унинг пайдо бўлганини сезмай қолиши мумкин. У ёқилғининг тўлиқ ёнмаслиги оқибатида, жумладан кислород етишмаслиги, ускуналарнинг носозлиги ва тутун йўлининг бузилиши сабабли ҳосил бўлади. Организмга тушганда газ гемоглобин билан бирикиб, тўқималарнинг кислород билан меъёрида таъминланишига тўсқинлик қилади. Бош оғриғи, бош айланиши, ҳолсизлик ва кўнгил айниши заҳарланишнинг илк белгилари бўлиши мумкин. Газ концентрацияси юқори бўлганда одам тезда ҳушини йўқотиши мумкин.

Сўнгги фожиалар ЎзА давлат ахборот агентлиги учун иситиш мосламалари, тутун ва шамоллатиш каналларини текшириш зарурлигини эслатишга сабаб бўлди. 4 ноябрдаги мақолада заҳарланиш белгилари ва хавфли аломатлар пайдо бўлганда қандай ҳаракат қилиш кераклиги ҳам тушунтирилган. Бундай ҳолларда зудлик билан бинони тарк этиш, тезкор хизматларни чақириш ва тиббий ёрдамга мурожаат қилиш зарур.

ФВВ ходимларининг кўрик тадбири. ФВВ фотоси

Шу билан бирга, қутқарувчилар уйларни профилактик кўздан кечиришни амалга оширмоқда. Масалан, 24 октябрь куниёқ Фарғона тумани ҳокимлиги «Новкент» маҳалласида ёнғин хавфсизлиги текширувлари ҳақида ҳисобот берган эди, унда мутахассислар маиший газ ва иситиш ускуналарини кўздан кечириб, заҳарланишнинг олдини олиш қоидаларини тушунтиришган.

Бироқ, ахборот кампаниялари ва профилактик юришлар иситиш ускуналари бозори устидан тизимли назорат ўрнини боса олмайди.

Ҳали 2022 йил май ойидаёқ Сенат миллионлаб хонадонларда ўтказилган текширувлар ва кўплаб профилактика тадбирлари кутилган натижани бермаганини қайд этган эди.

Парламент аъзолари қонунчиликдаги камчиликларга ҳамда ис газидан заҳарланишнинг олдини олиш учун масъул бўлган ягона давлат органи белгиланмаганига эътибор қаратган эдилар.

Шунга қарамай, тўрт йил ўтиб ҳам Ўзбекистонда одамлар ис газидан нафас олиб, вафот этишда давом этмоқда. Турли саналар, шаҳарлар ва ҳолатлар, аммо сабаблар орасида яна носоз қозонлар, нотўғри ўрнатилган тутун қувурлари ва хавфсизлик талабларининг бузилиши намоён бўлмоқда. Ҳар бир бундай ҳолат алоҳида терговни талаб қилади, чунки жавобгарлик турли иштирокчилар — сотувчилар ва монтажчилардан тортиб ускунани улашга рухсат берган ташкилотларгача тушиши мумкин.

Асосий масала шундаки, навбатдаги ўлимлар серияси иситиш ускуналари бозорини тизимли текширишга ва расмийларга йиллар давомида маълум бўлган камчиликларни бартараф этишга олиб келадими-йўқми. Яроқсиз деб ҳисобдан чиқарилган қозонларнинг келиб чиқиши, уларни сотиш кўлами ва яшаш хонадонларида ишлатилишига йўл қўйганларнинг жавобгарлиги аниқланмас экан, ФВВдан келадиган навбатдаги SMS-хабарлар одамларга тутун йўлини тозалаш зарурлигини эслатиши мумкин, аммо уларнинг уйига ўрнатилган қозон умуман хавфсиз эканига кафолат бера олмайди.