Қирғизистон Кенеши фотосурати
4 июнь куни Қирғизистон парламенти аъзолари биринчи ўқишда жинсни ўзгартириш ва ҳужжатлардаги жинс маълумотларини ўзгартиришни тақиқловчи қонун лойиҳасини маъқулладилар, деб хабар беради Kaktus.Media.
Таклиф этилаётган ўзгартиришлар Оила кодексига, «Фуқаролик ҳолати тўғрисида»ги қонунларга ва «Қирғизистон Республикасида фуқаролар соғлиғини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонунга киритилган. Ҳужжат ташаббусчилари — парламент раиси Марлен Маматалиев, аъзолар Болот Сагинаев, Айбек Алтинбеков, Эдита Тайгараева, Ойгул Аҳмедова, Салтанат Аманова ва Бакит Чомоевлар бўлган.
Болот Сагинаев қонун лойиҳасини парламентга тақдим этган. Унинг таъкидлашича, амалдаги Қирғизистон қонунчилигида фуқаролик ҳолати далолатномаларида ва натижада тиббий маълумотлар асосида паспортларда жинсни ўзгартиришга имкон берувчи ҳуқуқий бўшлиқ сақланиб қолган.
Депутатнинг фикрича, бундай амалиёт демографик сиёсат, жамоат ахлоқи, миллий хавфсизлик ва давлатнинг барқарор ривожланиши учун хавф туғдиради.
Сагинаев шунингдек, бу масалани Қирғизистоннинг миллий анъаналари ва ҳуқуқий тизими билан боғлайди. У қирғиз амалиётида шахснинг биологик жинсига оид «уулу» ва «қизи» сўзлари фамилия ва отасининг исмини шакллантиришда ишлатилишини эслатди
«Маъмурий жинсни қайта белгилаш имконияти ушбу маданий ва ҳуқуқий асосларни бузади, қариндошлик тизимида қарама-қаршиликларни келтириб чиқаради ва миллий анъаналар контекстида шахснинг ўзига хослигини шубҳа остига қўяди», — деди депутат.
Сагинаевнинг сўзларига кўра, ҳужжатларда жинсни қайта белгилашни қонунийлаштириш оилавий қонунчиликда, жумладан, никоҳ ва ота-она ҳуқуқларини белгилашда низоларга олиб келиши мумкин. Шунингдек, у жазони ижро этиш, ҳарбий хизмат, жиноятчиликнинг олдини олиш ва спорт соҳаларида мумкин бўлган хавфларни таъкидлайди.
Қонун лойиҳасида шахснинг жинсини фақат туғилганлик гувоҳномасида қайд этилган биологик — анатомик ва генетик — хусусиятлар асосида белгилаш таклиф қилинади.
Туғилганлик ҳақидаги гувоҳномада кўрсатилган жинс ўзгартирилиши тан олинмайди ва никоҳ, оналик ва оталикни ўз ичига олган ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг пайдо бўлиши ёки бекор қилиниши учун асосларни ўзгартирмайди.
Алоҳида тузатишлар вояга етмаганларга тегишли. Қонун лойиҳасида уларнинг «гендер ўзини ўзи англаш» ёки туғилишда берилган жинсни ўзгартириш имконияти ҳақида ғояларни ишлаб чиқишга қаратилган ҳар қандай ҳаракатлар тақиқланади. Ушбу тақиққа шу мақсадда тиббий, жарроҳлик ва психологик аралашувлар киритилиши лозим.
Ота-оналар ва васийларнинг болаларни «туғилишда аниқланган биологик жинсига мувофиқ» тарбиялаш ва уларнинг жисмоний ва руҳий саломатлигини жинсни ўзгартиришга қаратилган аралашувлардан ҳимоя қилиш мажбуриятини олишлари таклиф қилинади.
Бундан ташқари, қонун лойиҳасида бир биологик жинсдаги шахслар ўртасидаги никоҳни тақиқлаш таклиф қилинади.
Фуқаролик ҳолати далолатномаларини рўйхатга олиш соҳасида тузатишлар бола жинсини ўзгартириш фақат дастлабки туғилишни рўйхатга олиш пайтида техник хатони — хато ёки нотўғри ёзилган матнни — тузатиш орқали амалга оширилишини белгилайди. Тиббий, суд ёки бошқа ҳужжатлар жинсий ёзувни ўзгартириш учун асос бўла олмайди.
«Фуқаролар соғлиғини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонунда шахс жинсини ўзгартириш мақсадида жарроҳлик ва гормонал терапия каби тиббий аралашувларни тақиқлаш таклиф қилинади. Тиббий комиссия хулосаси ва суд қарорига биноан жинсий ривожланишнинг туғма аномалияларини даволаш ҳолатлари учун истисно мавжуд.
Муҳокама давомида депутат Жилдиз Садирбаева бола жинсини туғилгандан сўнг дарҳол аниқлашнинг иложи бўлмаган ҳолатларга эътибор қаратади. Сагинаев қонун лойиҳасида жинсий ривожланишнинг туғма аномалиялари бўлган шахслар учун истиснолар назарда тутилганини айтади.
Соғлиқни сақлаш вазири ўринбосари Тилек Мамадалиев йиғилишда Қирғизистон Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан жинсни ўзгартиришнинг расмий ҳолатлари қайд этилмаганлигини таъкидлайди. Унинг қўшимча қилишича, агар фуқаро чет элда бундай операцияни ўтказган бўлса ва тиббий ёрдамга, жумладан, гормонал терапияга муҳтож бўлса, улар буни бемор сифатида қабул қилишлари мумкин. Бироқ, қонун лойиҳасига кўра, у ҳужжатларда жинсини ўзгартира олмайди.
Бироқ, «Фарғона»нинг аниқлашича, Соғлиқни сақлаш вазирлигининг жинсни ўзгартиришнинг расман рўйхатдан ўтган ҳолатлари йўқлиги ҳақидаги баёноти илгари эълон қилинган маълумотларга зид келади. 2018 йили Миллий касалхона вакили тўрт йил ичида 10 та жинсни ўзгартириш операцияси ҳақида хабар берган бўлса, Давлат рўйхатга олиш хизмати 2017 йили паспортларда жинсни ўзгартиришга оид 12 та ариза берилгани ҳақида хабар берган.
Бундан ташқари, 2017 йилдан бери Соғлиқни сақлаш вазирлиги Қирғизистонда трансгендер, транссексуал ва гендер номувофиқ одамларга тиббий ва ижтимоий ёрдам кўрсатиш бўйича кўрсатмаларни амалга ошириб келмоқда.
Россияда, илгари худди шу қирғиз трансгендерлари хавфсизроқ яшаш мақсадида ташриф буюрган юртда, 2023 йил июль ойидан бери жинсни ўзгартиришга оид тақиқ амал қилади. Қонун тиббий аралашувларни, жумладан, жинсни ўзгартиришга қаратилган дори-дармонлардан фойдаланишни тақиқлайди. Тиббий комиссия томонидан белгиланган болаларда жинс ривожланишининг туғма аномалияларини даволаш учун истисно мавжуд.
Бошқа Марказий Осиё мамлакатларига келсак, жинсни ўзгартиришга қатъий тақиқлар йўқ. Қозоғистонда амалдаги қоидалар 21 ёшга тўлган, гендер идентификацияси бузилган шахслар учун тиббий кўрикдан ўтиш ва жинсини ўзгартиришга имкон беради. Жараён тиббий кўрик, гормонал терапия, жарроҳлик тузатиш ва кейинчалик ҳужжатларни алмаштиришни ўз ичига олади.
Ўзбекистонда 2025 йили тиббий маълумотнома асосида фамилия, исм ва отасининг исмини ўзгартириш учун асослар рўйхатига жинсни ўзгартириш қўшилди. Тожикистон ва Туркманистон бўйича Россия ёки Қирғизистондаги тақиқларга ўхшаш оммавий маълумотлар кам. Аввалги йиллардаги инсон ҳуқуқлари бўйича ҳисоботларда Тожикистонда операциядан кейин ҳужжатларни ўзгартириш назарий жиҳатдан мумкинлиги кўрсатилган эди, аммо процедура мураккаб ва ноаниқлигича қолмоқда. Туркманистонда инсон ҳуқуқлари фаоллари трансгендер одамлар учун қонуний жинсни тан олишнинг аниқ механизми йўқлиги ҳақида ёзишган.
