Тиканли сим ортидаги Хитой

Афғонистон–Хитой чегараси. Фото: Afghanistan International

2026 йил ноябрь ойи бошида Шанхайда бўлиб ўтган Туркманистон–Хитой бизнес-форумида ҳамкорликка оид 12 та меморандум имзоланди. Тақдим этилган лойиҳалар орасида Туркманистонни қўшни Афғонистон билан боғлаши керак бўлган автомагистраль ва логистика объектлари қурилиши ҳам бор. Хитой ушбу мамлакат билан савдо-сотиқни ривожлантириш ва унинг бозорига чиқиш учун транспорт инфратузилмасини кенгайтиришдан манфаатдор. Ваҳоланки, бундан атиги бир ой олдин толиблар қурилишга қарийб 5,5 миллион доллар сарфлаб, бевосита Хитой чегарасига қадар борадиган йўлни очган эди. Бироқ у ерда юк машиналари ва чегара ўтиш пункти ўрнига уларни тиканли симлар ҳамда ёпиқ чегара қарши олди.

Хитой ва Афғонистон умумий чегарага эга бўлиб, автомобил йўллари эндиликда унга ҳар икки томондан ҳам туташган. Пекин тўғридан-тўғри транспорт қатновини ривожлантириш учун етарли маблағ ва технологияларга эга, бироқ Марказий Осиё орқали ўтадиган йўналишлардан фойдаланишда давом этмоқда. Нима учун Хитой толиблар билан муносабатларни ривожлантиришга тайёр-у, лекин ўз чегарасини уларга очишга шошилмаяпти? Қўшимча транзит харажатлари эса Шинжон хавфсизлиги учун ўзига хос тўлов эмасмикан?

Афғонистонга — Туркманистон орқали

6–7 ноябрь кунлари Шанхайда бўлиб ўтган бизнес-форумда Туркманистоннинг «Ожар Осиё» компанияси Афғонистон йўналишидаги транспорт инфратузилмасига доир бир нечта лойиҳани тақдим этди. Улар қаторида Туркманистоннинг Эрон ва Афғонистон билан чегараларини боғлаши кўзда тутилган 450 километрлик Сарахс — Мари — Серхетобод автомагистрали, шунингдек, Афғонистоннинг Турғунди шаҳрида йиллик қуввати 2,4 миллион тоннагача юк ўтказишга мўлжалланган логистика мажмуаси қурилиши бор.

Компания, шунингдек, чегараолди Серхетобод шаҳрида 200 та юк машинасига мўлжалланган тураргоҳ, элеватор ва ун тегирмонини ўз ичига олган мажмуа барпо этишни режалаштирмоқда. Бу лойиҳалар октябрь ойида Кобулдаги кўргазмада тақдим этилган эди, энди эса Хитой бизнеси билан музокаралар мавзусига айланди. Форум якунларига кўра, «Ожар Осиё» тўртта меморандум имзолаган, жумладан, халқаро логистика, инвестициялар ва оғир техника етказиб бериш соҳасида фаолият юритувчи компаниялар билан битимлар тузилган.

Хитойнинг Марказий Осиё орқали Афғонистон билан транспорт алоқалари аллақачон ривожланмоқда. 2026 йил май ойида TOLOnews Хитойдан юклар темир йўл орқали Қозоғистондан Ўзбекистонга ўтадиган, сўнгра автомашиналарга ортилиб, Туркманистон орқали Афғонистоннинг Ҳирот шаҳрига етказиб бериладиган мультимодал йўлак ташкил этилгани ҳақида хабар берган эди. Йўналиш узунлиги тахминан 7400 километрни ташкил этади, эълон қилинган етказиб бериш вақти эса 30 кун атрофида.

Яна бир йўналиш Қозоғистон ва Ўзбекистон орқали Афғонистоннинг Ҳайратон шаҳрига олиб боради. 23 октябрь куни «Фарғона» Хитойнинг Шаньдун провинциясидан ушбу йўналиш бўйлаб ихтисослаштирилган юк поезди жўнатилгани ҳақида ёзган эди. Қиймати қарийб 1,1 миллион долларлик маҳсулотлар ортилган таркиб Афғонистонга тахминан 20 кун ичида етиб бориши керак эди. Бундан олдин Хитойнинг Цзянсу провинциясидан йўлга чиққан бошқа бир поезд Ҳайратонга қиймати 20 миллион доллардан ортиқ бўлган 2000 тоннадан зиёд юкни 12 кунда етказиб берган эди.

Шу тариқа, Хитой моллари Афғонистонга бир нечта йўналиш бўйича кириб бормоқда, қўшни давлатларнинг транспорт инфратузилмаси эса ташувлар ҳажмини ошириш имконини беради. Ваҳоланки, Пекин ва Кобул қўшимча транзит мамлакатларсиз ҳам иш кўриши мумкиндек туюларди: уларнинг ўз қуруқликдаги чегараси бор. Бундан ташқари, Афғонистон расмийлари яқинда уни амалдаги транспорт йўлагига айлантиришга уриниб кўрди.

Тиканли сим ёнида тугайдиган йўл

2026 йил 4 октябрда «Толибон» ҳукумати Вахон йўлаги орқали Хитой чегарасига олиб борувчи автомобил йўли очилганини тантанали равишда эълон қилди. Унинг қурилиши 365 миллион афғонийга — тахминан 5,5 миллион долларга тушди. Жиддий иқтисодий қийинчиликларни бошидан кечираётган мамлакат учун бу салмоқли харажат, айниқса, янги трасса Афғонистоннинг бориш энг қийин бўлган ҳудудларидан бири бўйлаб ўтгани ҳисобга олинса.

Йўл қурилиши. Фото: Афғонистон жамоат ишлари вазирлиги

TOLOnews хабар қилганидек, узунлиги 121 километр бўлган йўл икки босқичда қурилган. Маршрут бўйлаб тўртта кўприк, 66 та сув ўтказиш иншооти ва уч километрдан ортиқ таянч деворлар барпо этилган. Қишлоқ хўжалигини ривожлантириш вазири Абдул Латиф Мансур лойиҳа чет эллик мутахассислар иштирокисиз, маҳаллий муҳандислар томонидан амалга оширилганини алоҳида таъкидлади. Тўғри, гап замонавий автомагистраль ҳақида эмас, балки қаҳратон баландтоғ қиши шароитида тиғиз юк ташувлари учун унчалик мос бўлмаган шағал йўл ҳақида бормоқда.

Вахон йўлаги — Афғонистон ҳудудининг шимолда Тожикистон ва жанубда Покистон оралиғида қисилган, узунлиги тахминан 350 километр бўлган тор чизиғидир. Шарқда у Хитойнинг Шинжонига бориб тақалади. XIX аср охирида бу ғайриоддий географик чиқиқ Россия ва Британия империялари эгаликларини ажратиб турувчи буфер ҳудуднинг бир қисмига айланди. Империялар йўқ бўлиб кетди, аммо чегара сақланиб қолиб, Афғонистон ва Хитойни бевосита қўшнига айлантирди.

Уларнинг умумий чегараси узунлиги тахминан 80–90 километрни ташкил этади. У Помирнинг баланд тоғлари орқали ўтади, асосий ўтиш йўли эса тахминан 4900 метр баландликда жойлашган Вахжир довони ҳисобланади. Қишда бу ерлар қор билан қопланади, ҳаракатни қор кўчкилари ва кучли совуқлар мураккаблаштиради. Бироқ географик тўсиқлар замонавий йўл техникаси учун енгиб бўлмас ғов эмас.

Шинжон томонидаги Хитой йўли кўп йиллардан буён мавжуд. Ҳудуднинг сунъий йўлдош тасвирларини ўрганган Tearline лойиҳаси тадқиқотчилари ушбу йўл ҳали 2017 йилдаёқ чегара иншоотларига қадар борганини аниқладилар. Хитой томонида, шунингдек, тўсиқлар ва кузатув объектлари жиҳозланган эди. Бошқача айтганда, Пекин анча олдин чегарага автомобилда чиқиш имкониятини таъминлаган, аммо уни халқаро ўтиш пунктига айлантирмаган.

2026 йил октябрь ойига келиб йўл Афғонистон томонида ҳам пайдо бўлди. Озод Европа радиоси/Озодлик радиоси 11 октябрдаги сунъий йўлдош тасвирини эълон қилди; ундан кўриниб турибдики, толиблар қурган трасса Хитой тўсиқларидан атиги бир неча ўн метр нарида тугайди.

Бироқ чегаранинг кутилган очилиши юз бермади. Хитой маросимга ўз вакилларини юбормади ва тижорат ўтказиш пункти ташкил этилиши ҳақида эълон қилмади. Янги йўл амалда Хитойнинг чегара истеҳкомлари, кузатув камералари ва тиканли симларига бориб тақалди.

Кобул учун Хитой билан тўғридан-тўғри алоқа нафақат иқтисодий, балки сиёсий аҳамиятга ҳам эга. Афғонистон денгизга чиқиш имкониятига эга эмас ва кўп жиҳатдан қўшни давлатлар, энг аввало, Покистон орқали ўтадиган транзит йўналишларига боғлиқ. 2025 йил октябрь ойида Афғонистон ва Покистон кучлари ўртасидаги қуролли тўқнашувлар асосий чегара ўтиш пунктларининг ёпилишига, савдонинг издан чиқишига ва юкларнинг кечикишига олиб келди. Хитой бозорига тўғридан-тўғри чиқиш толибларга Исломободга қарамликни камайтириш ва музокаралардаги мавқеини мустаҳкамлаш имконини берган бўларди.

Австралиянинг Лоуи институти таҳлилчиси Шоди Хон Саиф 15 октябрдаги мақоласида айнан шунга эътибор қаратади. Ҳатто янги йўл ҳозирча катта тижорий аҳамиятга эга бўлмаса ҳам, у потенциал жиҳатдан Афғонистоннинг Хитой ва Покистон билан муносабатларидаги имкониятларини кенгайтиради. Аммо Вахонни халқаро савдо йўлагига айлантириш учун Пекиннинг розилиги керак, Хитой ҳукумати эса бутунлай бошқа устуворликларни намойиш этмоқда.

Нима учун Хитой чегарани очишдан чўчимоқда

Бир қарашда Пекиннинг позицияси қарама-қаршидек туюлади. Хитой компаниялари Афғонистонга инвестиция киритиш масаласини муҳокама қилмоқда, давлат тузилмалари толиблар ҳукумати билан алоқаларни ривожлантирмоқда, бизнес эса маҳсулот етказиб бериш ва қўшни мамлакат табиий бойликларини ўзлаштиришдан манфаатдор. Бироқ гап тўғридан-тўғри транспорт қатнови ҳақида кетганда, Хитой ҳукумати сезиларли даражада эҳтиёткорлик кўрсатмоқда.

Асосий сабаблардан бири — бевосита Афғонистон билан чегарадош бўлган Шинжон-Уйғур автоном районининг хавфсизлигидир. Пекин кўп йиллардан буён уйғур қуролли гуруҳлари, биринчи навбатда, «Шарқий Туркистон исломий ҳаракати» (ETIM) ва у билан боғлиқ бўлган, «Туркистон ислом партияси» номи билан машҳур тузилмаларнинг фаолиятидан хавотир билдириб келади. Хитой ҳукумати Афғонистон ҳудудидан Шинжонга ҳужумлар тайёрлаш ёки жангариларнинг суқилиб кириши учун фойдаланилиши мумкинлигидан хавфсирамоқда.

2025 йил август ойида Хитой Ташқи ишлар вазири Ван И Кобулга ташрифи чоғида толиблар ҳукумати Ички ишлар вазирлиги раҳбари Сирожиддин Ҳаққоний билан учрашди. Хитой ТИВнинг расмий хабарига кўра, Ван И Афғонистон ҳукуматини ETIM ва бошқа халқаро террорчилик ташкилотларига қарши қатъий курашишга чақирди, шунингдек, Вахон йўлагини биргаликда патрул қилишни қайта тиклашни қўллаб-қувватлади.

Ҳаққоний Хитой вазирини Афғонистон ўз ҳудудидан Хитой Халқ Республикаси хавфсизлигига зарар етказиш учун фойдаланишга йўл қўймаслигига ишонтирди. Бироқ толибларнинг ваъдалари уларнинг мамлакатнинг бориш қийин бўлган ҳудудларини назорат қилиш қобилияти масаласини кун тартибидан олиб ташламайди. RFE/RL ҳавола қилган БМТ ҳисоботида Хитой чегарасига олиб борувчи йўл ўтган Афғонистоннинг Бадахшон вилоятида ETIM мавжудлиги кўрсатиб ўтилган эди. Афғонистонда ҳаракат қилаётган уйғур қуролли гуруҳларининг миқёси ва реал имкониятлари тадқиқотчилар ўртасида баҳс мавзуси бўлиб қолмоқда, бироқ Пекин учун чегарада хавф туғилиши эҳтимолининг ўзиёқ катта аҳамиятга эга.

Халқаро ўтиш пунктининг очилиши, албатта, Афғонистон фуқароларининг Хитойга эркин киришини англатмас эди. Пекин қатъий виза режимини ўрнатишга, хорижий ҳайдовчилар ҳаракатини чеклашга ёки юкларни бевосита чегарада қайта ортишни ташкил этишга қодир. Бироқ ҳар қандай ҳолатда ҳам одамлар ва юкларнинг доимий ҳаракатига мўлжалланган янги божхона ва чегара назорати тизимини яратишга тўғри келарди.

Ва бу муаммонинг фақат Хитой томони, холос. Афғонистон ҳудудида юк ташувчилар оғир юк машиналарининг жадал ҳаракати учун ҳали мослашмаган шағалли баландтоғ йўлидан фойдаланишларига тўғри келар эди. Юкларни Кобул ва бошқа йирик шаҳарларга етказиб бериш учун йўл тармоғини янада ривожлантириш талаб этилади. Бундан ташқари, мавсумий чекловлар, ҳужумлар ва одам ўғирлаш хавфи, юкларни қўриқлаш ва суғурталаш харажатларини ҳам ҳисобга олиш зарур.

Фото: wionews.com

Ҳатто Хитой компаниялари Вахон орқали замонавий магистраль қурилишини молиялаштирган тақдирда ҳам, улар Афғонистон ҳудудида ташувлар хавфсизлиги масаласини ҳал қилишлари лозим бўлади. Йўл қуриш унинг ўнлаб йиллар давомида узлуксиз ишлашини кафолатлашдан анча осонроқдир.

Ланьчжоу университетининг Афғонистонни ўрганиш маркази директори Чжу Юнбяо RFE/RL нашрига 13 октябрдаги шарҳида Вахжир довонининг яқин орада очилиши эҳтимолини ўта паст деб баҳолади. У буни молиявий харажатлар ва хавфсизлик таҳдидларининг уйғунлиги билан изоҳлади, унинг фикрича, улар эҳтимолий тижорат фойдасидан сезиларли даражада юқори. Хитойлик тадқиқотчи, шунингдек, Афғонистон иқтисодиётининг ҳажми нисбатан кичиклигини ҳам қайд этди.

Шу билан бирга, Пекин толиблар ҳукумати билан тўғридан-тўғри алоқалардан асло қочмаяпти. Хитой 2023 йилдаёқ Кобулга элчи юборган эди, 2024 йил январь ойида эса ХХР раиси Си Цзиньпин янги режим томонидан тайинланган Афғонистон элчисининг ишонч ёрлиқларини қабул қилди. Бу қадам толиблар ҳукуматини расмий тан олиш билан бирга кечмаган бўлса-да, Хитойнинг у билан тўлақонли ишчи муносабатларни йўлга қўйишга тайёрлигидан далолат берар эди.

Пекин Кобул билан иқтисодий лойиҳалар, савдо, фойдали қазилмаларни қазиб олиш ва минтақавий хавфсизлик масалаларини муҳокама қилмоқда. Бироқ дипломатик очиқлик амалда ёпиқ чегара билан уйғунлашган. Хитой толиблар билан ишлашга тайёр, аммо Афғонистонни Шинжон билан бевосита боғлайдиган янги транспорт йўлагини яратишга шошилмаяпти.

Хавфсизлик бадали бўлган узун йўл

Хитойда Вахон орқали замонавий автомобил йўли қуриш учун маблағ ҳам, технология ҳам етарли. Хитойлик муҳандислар 4000–5000 метрдан ортиқ баландликларда магистраллар ва темир йўллар ётқизмоқда. Ҳатто мавжуд Афғонистон трассасини кенг кўламли модернизация қилиш ҳам дунёнинг иккинчи иқтисодиёти учун уддалаб бўлмас вазифа бўлиб кўринмайди.

Бироқ йўл қурилиши — бу бошланиши, холос. Ундан йил бўйи фойдаланишни таъминлаш, тоғ ёнбағирларини мустаҳкамлаш, чегара терминалларини барпо этиш, қўриқлашни ташкил қилиш ва Афғонистон ҳудудида ҳаракат хавфсизлиги масалаларини ҳал этиш талаб қилинади. Шу билан бирга, янги йўлакнинг тижорат самарадорлиги ҳали шаклланиши керак бўлган юк оқимига боғлиқ бўлади.

Вахон орқали тўғридан-тўғри йўл потенциал жиҳатдан Шинжон ва Афғонистоннинг шимоли-шарқи ўртасидаги ташувлар учун қисқароқдир. У бир нечта давлат чегараларини кесиб ўтиш, қўшимча қайта ортиш ва транзит харажатларидан қочиш имконини берарди. Аммо масофани тежаш етказиб бериш харажатлари тежалишини англатмайди. Баландтоғ трассаси, қаҳратон қиш, Афғонистон инфратузилмасининг заифлиги ва хавфсизлик таҳдидлари тўғридан-тўғри маршрутнинг афзалликларини йўққа чиқариши мумкин.

Марказий Осиё орқали эса хитойлик ташувчилар мавжуд темир йўллар, терминаллар ва автомобил магистралларига чиқиш имкониятига эга бўлмоқда. Йўлнинг катта қисмини контейнерлар темир йўл орқали босиб ўтади, шундан сўнг юклар маҳаллий ташувчиларга топширилади. Бунда Хитой компаниялари Афғонистоннинг бориш қийин бўлган ҳудудларига ўз юк машиналари ва ҳайдовчиларини юборишлари шарт бўлмайди.

Табиийки, бундай логистика ҳам пул туради. Транзит ташувлари одатда юк ўтаётган давлатларда одатий импорт божлари тўланишини назарда тутмайди, бироқ ташувчилар транспорт хизматлари, контейнерларни қайта ортиш, ҳужжатларни расмийлаштириш ва терминалларда хизмат кўрсатиш учун ҳақ тўлайдилар. Бир нечта чегарани кесиб ўтиш етказиб бериш муддатларини ҳам узайтириши мумкин. Бироқ Пекин бунинг эвазига бевосита Шинжонда янги халқаро ўтиш пункти очишни талаб қилмайдиган амалдаги транспорт тизимига эга бўлмоқда.

Шуниси эътиборга лойиқки, Хитой бир вақтнинг ўзида Марказий Осиё транспорт инфратузилмасига катта маблағлар киритмоқда. Энг йирик лойиҳалардан бири — Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўлидир. Унинг Қирғизистон ҳудудидан ўтувчи қисми қиймати тахминан 4,7 миллиард долларга баҳоланмоқда. 2025 йил декабрь ойида Хитой банклари лойиҳа учун 35 йил муддатга қарийб 2,3 миллиард долларлик кредит маблағлари ажратишни маъқулладилар.

Албатта, ушбу темир йўл фақат Афғонистон учунгина қурилаётгани йўқ. У Хитойнинг Марказий Осиё, Яқин Шарқ ва Европа бозорлари билан транспорт алоқаларини кенгайтириши лозим. Аммо минтақавий темир йўл тармоғининг ривожланиши Кобул билан савдо қилиш учун ҳам қўшимча имкониятлар яратади. Пекин Вахон орқали тўғридан-тўғри ўтиш пункти очиш бўйича ўз зиммасига мажбурият олмасдан, юкларни етказиб беришнинг янги йўналишларини қўлга киритмоқда.

Шу билан бирга, Хитойнинг Афғонистонга бўлган иқтисодий қизиқиши фақат савдо билан чекланмайди. Хитой компаниялари анчадан буён Афғонистоннинг мис, нефть ва бошқа фойдали қазилма конларини ўзлаштириш имкониятларини кўриб чиқмоқда. Бироқ келишувлар тузилиши ва лойиҳаларнинг амалга оширилиши орасида кўпинча кўп йиллар ўтиб кетади.

Характерли мисол — Мес-Айнак мис конидир. Хитой консорциуми уни ўзлаштириш бўйича шартномани 2008 йилдаёқ қўлга киритган эди, аммо кенг кўламли қазиб олиш ишлари бошланмади. Лойиҳа инфратузилма, археология ва бошқа қийинчиликларга дуч келди. 2025 йилда Афғонистон ҳукумати хитойлик инвесторлар билан тузилган келишув 15 йилга узайтирилганини эълон қилди.

Амударё ҳавзасидаги нефть лойиҳаси ҳам худди шундай кўрсаткичлидир. 2025 йил июнь ойида толиблар ҳукумати Хитойнинг Afchin компаниясини инвестиция мажбуриятларини бажармаганликда айблаб, у билан тузилган шартномани бекор қилди. Хитой бизнеси эса, ўз навбатида, иш шароитларининг ноаниқлиги, инфратузилма етишмовчилиги ва сиёсий хатарларга дуч келмоқда.

Хавфсизлик ва тараққиёт сиёсати институтининг (ISDP) 2026 йил май ойида эълон қилинган тадқиқотида қайд этилишича, Хитойнинг иқтисодий дипломатияси Афғонистон ва Покистон ўртасидаги чуқур қарама-қаршиликларни бартараф эта олмайди. Пекин транспорт йўлаклари ва инвестиция лойиҳаларини ривожлантириш бўйича келишиб олиши мумкин, бироқ сиёсий ва ҳарбий беқарорлик уларнинг амалга ошишига тўсқинлик қилишда давом этмоқда. Муаллифлар, шунингдек, Марказий Осиё ва Эрон орқали муқобил йўналишларнинг ривожланишига ҳам диққат қаратмоқдалар.

Натижада Афғонистонда Хитой иқтисодий иштирокининг ўзига хос модели шаклланмоқда. Пекин толиблар билан тўғридан-тўғри ҳамкорлик қилмоқда, инвестицияларни муҳокама этмоқда ва товарлар етказиб бермоқда, аммо транспорт алоқаларининг катта қисмини қўшни давлатлар орқали қурмоқда. Қозоғистон, Ўзбекистон ва Туркманистон Хитой ва Афғонистон ўртасида сиёсий воситачи эмас, балки Пекинга ўз чегара ўтиш пунктини ёпиқ қолдирган ҳолда Кобул билан ҳамкорлик қилиш имконини берувчи инфратузилманинг бир қисмига айланмоқда.

Марказий Осиё давлатларининг ўзлари учун ҳам бундай схема манфаатлидир. Ташувларнинг ривожланиши темир йўлларнинг қўшимча юкланиши, терминалларнинг кенгайиши, логистика компанияларининг даромадлари ва Афғонистон билан савдо қилишнинг янги имкониятларини англатади. Уларнинг инфратузилма лойиҳалари ўз иқтисодий аҳамиятига эга бўлиб, фақат Хитой манфаатларига хизмат қилиш билангина чекланиб қолмайди.

Кўринишидан, Пекин Афғонистон билан чегарани ёпиқ ҳолда сақлаш мақсадида Марказий Осиё орқали транзит учун қўшимча харажатларга рози бўлишга тайёр. Хитой моллари Афғонистон бозорига кириб боришда давом этмоқда, Хитой ҳукумати эса ўзлари учун нозик бўлган Шинжонда янги халқаро ўтиш пункти барпо этишга мажбур эмас. Бунда Афғонистон ҳудуди бўйлаб ташиш хатарлари ва инфратузилмани ривожлантириш харажатлари бошқа давлатлар ҳамда транспорт занжири иштирокчилари ўртасида тақсимланмоқда.

Аслида Марказий Осиё Хитой учун нафақат савдо йўлаги, балки Шинжон ва беқарор Афғонистон ўртасидаги қўшимча географик тўсиққа ҳам айланмоқда. Бундай шароитда логистиканинг қимматлашиши — Пекин хавфсизлик учун тўлашга тайёр бўлган бадалдир.

Толиблар учун Вахон орқали ўтадиган йўл — энг йирик қўшни бозорга тўғридан-тўғри чиқиш, Покистонга қарамликни камайтириш ва музокаралардаги ўз мавқеини мустаҳкамлашга бўлган уринишдир. Хитой учун эса чегаранинг очилиши мавжуд ташувлар тизими орқали четлаб ўтиш мумкин бўлган янги харажатлар ва хавф-хатарларни англатади.

Октябрь ойи бошида толиблар Хитойга олиб борувчи йўлни тантанали равишда очдилар. Бир ой ўтгач, туркман тадбиркорлари Шанхайда Афғонистон чегарасига мол етказиб беришнинг янги усулларини муҳокама қилишди. Бу воқеалар икки қўшнининг манфаатлари бир-биридан қанчалик фарқ қилишини яққол намоён этмоқда: Кобул Пекинга олиб борувчи қисқа йўлни очишга интилмоқда, Хитой эса Афғонистон бозорига борадиган анча узун йўлни бемалол танлай олади.

Ҳозирча эса Вахжир довонида икки мамлакат ўртасида савдо терминали эмас, балки тиканли симлар турибди.